พื้นฐานใบอนุญาตทำงาน — ใครต้องมี และ “ทำงาน” หมายถึงอะไร

ใบอนุญาตทำงานคือเอกสารที่นายทะเบียนตามพระราชกำหนดการบริหารจัดการการทำงานของคนต่างด้าว พ.ศ. 2560 ออกให้คนต่างชาติเพื่อทำงานตามตำแหน่ง นายจ้าง และสถานที่ทำงานที่ระบุไว้ คนต่างชาติทุกสัญชาติที่ทำงานในราชอาณาจักรต้องมีใบอนุญาต เว้นแต่เข้าข้อยกเว้นตามกฎหมาย เช่น คณะผู้แทนทางการทูตหรือกรณีที่มีประกาศยกเว้นไว้เฉพาะ ผู้ที่ถือวีซ่าท่องเที่ยวไม่สามารถทำงานได้ไม่ว่าจะได้รับค่าจ้างหรือไม่

พระราชกำหนดฯ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2561 นิยามการทำงานว่าเป็นการประกอบอาชีพหรือการใช้กำลังกายหรือความรู้เพื่อประกอบอาชีพ ไม่ว่าจะมีนายจ้างหรือไม่ และไม่ว่าจะได้รับค่าจ้างหรือประโยชน์อื่นใดหรือไม่ ในทางปฏิบัติ การเข้าประชุมเชิงธุรกิจ การเจรจา หรือการดูงานระยะสั้นมักถูกพิจารณาเป็นรายกรณี จึงควรสอบถามสำนักงานจัดหางานพื้นที่ก่อนดำเนินการ

ใบอนุญาตทำงานระบุนายจ้าง ประเภทงาน และสถานที่ทำงานไว้ชัดเจน การทำงานให้นายจ้างรายอื่น การเปลี่ยนตำแหน่งงาน หรือการปฏิบัติงานในสถานที่ที่ไม่ได้ระบุไว้ ต้องแจ้งหรือยื่นแก้ไขรายการกับนายทะเบียนก่อน มิฉะนั้นถือว่าทำงานนอกเงื่อนไขที่ได้รับอนุญาต

คนต่างชาติที่ทำงานโดยไม่มีใบอนุญาตหรือทำงานนอกเหนือจากที่ได้รับอนุญาต มีโทษปรับตามที่พระราชกำหนดฯ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2561 กำหนด และอาจถูกผลักดันส่งกลับพร้อมข้อจำกัดในการขอใบอนุญาตใหม่ ส่วนนายจ้างที่รับคนต่างชาติเข้าทำงานโดยไม่มีใบอนุญาตมีโทษปรับเป็นรายคนต่างด้าว และมีโทษหนักขึ้นหากกระทำผิดซ้ำ อัตราโทษปัจจุบันโปรดตรวจสอบกับกรมการจัดหางาน

ผู้ที่ได้รับ SMART Visa ตามหลักเกณฑ์ของ BOI ได้รับสิทธิยกเว้นการต้องมีใบอนุญาตทำงานสำหรับกิจกรรมที่ได้รับการรับรอง แต่ยังต้องปฏิบัติตามเงื่อนไขการรายงานตัวและขอบเขตกิจกรรมที่ได้รับอนุมัติ รายละเอียดคุณสมบัติดูได้ที่ smart-visa.boi.go.th

ระบบใบอนุญาตทำงานของไทยผูกกับนายจ้าง จึงไม่มีใบอนุญาตแบบฟรีแลนซ์ทั่วไป ผู้ที่ต้องการทำงานอิสระมักใช้วิธีจัดตั้งนิติบุคคลไทยแล้วให้นิติบุคคลนั้นเป็นนายจ้าง หรือพิจารณาทางเลือกอย่าง SMART Visa และ LTR ที่มีเงื่อนไขเฉพาะ

ต้องดำเนินการใหม่ในส่วนของนายจ้างรายใหม่ กล่าวคือใบอนุญาตทำงานผูกกับนายจ้าง ตำแหน่ง และสถานที่ทำงานที่ระบุไว้ เมื่อลาออกนายจ้างเดิมมีหน้าที่แจ้งการสิ้นสุดการจ้างต่อกรมการจัดหางาน และผู้ถือวีซ่าจะมีระยะเวลาจำกัดในการหานายจ้างใหม่หรือยื่นเปลี่ยนประเภทก่อนที่การอนุญาตให้อยู่ในราชอาณาจักรจะสิ้นสุด แนวปฏิบัติปัจจุบันให้ยื่นคำขอใบอนุญาตทำงานกับนายจ้างใหม่ก่อน แล้วจึงยื่น ตม.7 ขออยู่ต่อโดยแนบเอกสารบริษัทใหม่ครบชุด

หลักทั่วไปคือทุนจดทะเบียนชำระแล้ว 2 ล้านบาทต่อคนต่างชาติหนึ่งคน และมีลูกจ้างไทยประกันตนสี่คนต่อคนต่างชาติหนึ่งคน แต่มีข้อยกเว้นสำคัญหลายกรณี เช่น กิจการที่ได้รับส่งเสริมจาก BOI กิจการภายใต้สนธิสัญญาไมตรีไทย-สหรัฐฯ ผู้ถือ SMART Visa สำนักงานผู้แทน และครูในสถานศึกษาที่ได้รับอนุญาต ควรตรวจเงื่อนไขเฉพาะประเภทกิจการกับกรมการจัดหางานก่อนวางแผนโครงสร้างการจ้าง

ยังมี ประกาศกระทรวงแรงงานกำหนดงานที่ห้ามคนต่างชาติทำโดยเด็ดขาดและงานที่ให้ทำได้โดยมีเงื่อนไขหรือเฉพาะงานที่มีนายจ้าง เช่น งานฝีมือบางประเภท งานเร่ขายสินค้า และงานตัดผม โดยมีข้อยกเว้นตามความตกลงระหว่างประเทศ ก่อนกำหนดชื่อตำแหน่งในสัญญาจ้างควรเทียบกับบัญชีแนบท้ายประกาศฉบับล่าสุด เพราะชื่อตำแหน่งที่คลุมเครือเป็นสาเหตุที่พบบ่อยของการถูกให้แก้คำขอ

หากกรรมการเข้ามาปฏิบัติหน้าที่ในราชอาณาจักร เช่น ลงนามเอกสาร สั่งการ หรือประชุมบริหารในไทยเป็นปกติ ถือเป็นการทำงานตามนิยามของกฎหมายและต้องมีใบอนุญาตทำงาน แม้ไม่ได้รับค่าตอบแทนก็ตาม กรณีเข้ามาประชุมผู้ถือหุ้นเป็นครั้งคราวอาจเข้าข่ายข้อยกเว้นงานจำเป็นเร่งด่วนซึ่งมีระยะเวลาจำกัดและต้องแจ้งตามแบบที่กำหนด ควรตรวจข้อเท็จจริงเป็นรายกรณี

ทั้งสองประเภทได้รับการยกเว้นไม่ต้องขอใบอนุญาตทำงานแบบปกติในบางลักษณะ โดย SMART Visa ให้สิทธิทำงานในกิจการเป้าหมายที่ได้รับการรับรองโดยไม่ต้องขอใบอนุญาตทำงานแยก ส่วน LTR ประเภทผู้มีทักษะสูงและผู้ทำงานทางไกลจะได้รับใบอนุญาตทำงานดิจิทัลผ่าน BOI พร้อมสิทธิรายงานตัวปีละครั้งและช่องทางพิเศษที่สนามบิน ทั้งสองเส้นทางต้องผ่านการรับรองคุณสมบัติจากหน่วยงานเจ้าของเรื่องก่อนเสมอ

บังคับสำหรับลูกจ้างที่ทำงานในกิจการที่อยู่ในบังคับของกฎหมายประกันสังคม โดยไม่แบ่งแยกสัญชาติ นายจ้างต้องขึ้นทะเบียนผู้ประกันตนภายในกรอบเวลาที่กำหนดหลังเริ่มงาน หลักฐานการนำส่งเงินสมทบยังเป็นเอกสารที่ตรวจคนเข้าเมืองใช้ยืนยันการจ้างงานจริงตอนต่ออายุ ข้อยกเว้นมีเฉพาะบางกลุ่ม เช่น ผู้ที่ทำงานตามข้อตกลงระหว่างประเทศบางประเภท

หากฟรีแลนซ์ปฏิบัติงานอยู่ในราชอาณาจักรและได้รับค่าตอบแทนจากนิติบุคคลไทย ผู้ว่าจ้างมีความเสี่ยงถูกถือว่าเป็นนายจ้างตามกฎหมาย และการที่คนต่างชาติทำงานโดยไม่มีใบอนุญาตมีโทษทั้งต่อผู้ทำงานและผู้รับเข้าทำงาน ทางเลือกที่ปลอดภัยกว่าคือทำสัญญากับนิติบุคคลต่างประเทศที่ฟรีแลนซ์สังกัด หรือดำเนินการขอใบอนุญาตทำงานให้ถูกต้องก่อนเริ่มงาน

ใช้ต่อไม่ได้โดยอัตโนมัติ เพราะใบอนุญาตผูกกับนายจ้าง สถานที่ทำงาน และลักษณะงานที่ระบุไว้ นายจ้างเดิมต้องแจ้งการออกจากงานภายใน 15 วัน และลูกจ้างต้องยื่นขออนุญาตทำงานกับนายจ้างใหม่ ในทางปฏิบัติผู้ถือ Non-B มีเวลาจำกัดหลังสิ้นสุดการจ้างก่อนที่การอนุญาตให้อยู่ต่อจะถูกตัดสั้น จึงควรวางแผนยื่นชุดใหม่ให้ทันคาบเกี่ยว ทีมงานเราช่วยจัดลำดับเอกสารสองฝั่งให้ไม่เกิดช่วงว่างของสถานะ

เป็นคนละหน่วยงานและคนละใบอนุญาต แต่ต้องสอดคล้องกัน ลำดับที่ใช้กันคือยื่นต่อ ตม.7 ที่สำนักงานตรวจคนเข้าเมืองให้ได้อนุญาตอยู่ต่อ 1 ปีก่อน แล้วนำสำเนาหน้าตราประทับไปต่อใบอนุญาตทำงานให้ครอบคลุมช่วงเดียวกัน หรือในบางพื้นที่ที่มีศูนย์บริการเบ็ดเสร็จสามารถทำต่อเนื่องในวันเดียวได้ วันหมดอายุที่ไม่ตรงกันคือสาเหตุที่ทำให้เกิดช่วงทำงานโดยไม่มีใบอนุญาตโดยไม่ตั้งใจ

คนต่างด้าวที่ทำงานโดยไม่มีใบอนุญาตหรือทำงานนอกเหนือที่อนุญาต มีโทษปรับตั้งแต่ 5,000 ถึง 50,000 บาท และถูกส่งกลับออกนอกราชอาณาจักร รวมทั้งห้ามขอใบอนุญาตทำงานเป็นเวลา 2 ปีนับแต่วันได้รับโทษ ส่วนนายจ้างที่รับคนต่างด้าวเข้าทำงานโดยไม่มีใบอนุญาต มีโทษปรับต่อคนต่างด้าวหนึ่งคน และเพิ่มโทษเมื่อกระทำผิดซ้ำ ความเสี่ยงนี้ตกกับทั้งสองฝ่าย จึงควรตรวจสถานะเอกสารก่อนวันเริ่มงานจริงทุกครั้ง

ผู้ถือ LTR ประเภทที่มีสิทธิทำงานจะได้รับใบอนุญาตทำงานดิจิทัลควบมากับสถานะ และผู้ถือ SMART Visa ได้รับยกเว้นการขอใบอนุญาตทำงานตามปกติ ทั้งสองกลุ่มจึงไม่ต้องเดินเรื่องกับกรมการจัดหางานแบบเดิม แต่ยังต้องรายงานตัวตามรอบที่กำหนดและแจ้งการเปลี่ยนนายจ้างหรือขอบเขตงานผ่าน BOI การทำงานให้กิจการที่อยู่นอกเงื่อนไขที่ได้รับอนุมัติยังถือว่าเกินขอบเขตที่อนุญาต