ทายาทโดยธรรม 6 ลำดับ และส่วนแบ่งของคู่สมรส

ตกแก่ทายาทโดยธรรมตามลำดับในมาตรา 1629 ได้แก่ (1) ผู้สืบสันดาน (2) บิดามารดา (3) พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน (4) พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน (5) ปู่ ย่า ตา ยาย และ (6) ลุง ป้า น้า อา โดยหลักคือลำดับก่อนตัดลำดับหลัง เว้นแต่กรณีบิดามารดาที่ยังมีชีวิตอยู่จะได้ส่วนแบ่งเสมือนทายาทชั้นบุตรตามมาตรา 1630 วรรคสอง

ต้องแยกสินสมรสออกครึ่งหนึ่งให้คู่สมรสก่อนตามมาตรา 1533 ส่วนที่เหลือจึงเป็นทรัพย์มรดก จากนั้นมาตรา 1635 กำหนดส่วนแบ่งของคู่สมรสตามลำดับทายาทที่มีชีวิตอยู่ เช่น หากมีผู้สืบสันดาน คู่สมรสได้ส่วนแบ่งเสมือนทายาทชั้นบุตรหนึ่งคน หากมีเพียงทายาทลำดับ 3 หรือ 4 คู่สมรสได้กึ่งหนึ่ง และหากไม่มีทายาทลำดับใดเลย คู่สมรสได้ทั้งหมด

มีสิทธิ หากเป็นบุตรที่บิดารับรองแล้วตามมาตรา 1627 ซึ่งอาจเกิดจากการจดทะเบียนรับรองบุตร คำพิพากษาของศาล หรือพฤติการณ์ที่บิดารับรองโดยพฤตินัย เช่น ให้ใช้นามสกุล แจ้งเกิด ส่งเสียเลี้ยงดูอย่างเปิดเผย ส่วนบุตรบุญธรรมที่จดทะเบียนถูกต้องมีสิทธิเช่นเดียวกับบุตรโดยชอบด้วยกฎหมายตามมาตรา 1627 เช่นกัน

มี หากจดทะเบียนสมรสถูกต้องตามกฎหมาย พระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 24) พ.ศ. 2567 หรือกฎหมายสมรสเท่าเทียม มีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 22 มกราคม 2568 ทำให้คู่สมรสเพศเดียวกันมีสิทธิและหน้าที่เท่ากับคู่สมรสต่างเพศทุกประการ รวมถึงสิทธิในสินสมรสและสิทธิรับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรม

ประมวลกฎหมายที่ดิน มาตรา 93 อนุญาตให้คนต่างด้าวได้มาซึ่งที่ดินโดยทางมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมได้ แต่ต้องได้รับอนุญาตจากรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย และเมื่อรวมกับที่ดินที่มีอยู่แล้วต้องไม่เกินจำนวนที่กฎหมายกำหนด ในทางปฏิบัติการอนุญาตเกิดขึ้นน้อยมาก ทายาทต่างชาติส่วนใหญ่จึงต้องจำหน่ายที่ดินแทนการถือครอง

สามีต่างชาติมีสิทธิรับมรดกในฐานะคู่สมรสตามมาตรา 1635 แต่สิทธิ "รับ" ไม่เท่ากับสิทธิ "ถือครอง" ที่ดิน เมื่อไม่ได้รับอนุญาตจากรัฐมนตรีก็ต้องจำหน่ายภายในกำหนดตามมาตรา 94 ทางเลือกที่ใช้กันคือให้บุตรที่มีสัญชาติไทยรับโอนที่ดิน แล้วจดทะเบียนสิทธิเก็บกินหรือสิทธิอาศัยตลอดชีวิตให้บิดา ซึ่งจดทะเบียนได้ที่สำนักงานที่ดิน

ไม่ต้อง การได้มาโดยทางมรดกไม่ใช่การซื้อขาย จึงไม่ต้องแสดงหนังสือรับรองการนำเงินตราต่างประเทศเข้าประเทศ (FET) แต่ยังต้องพิสูจน์คุณสมบัติตามมาตรา 19 ข้ออื่น เช่น การมีถิ่นที่อยู่ในราชอาณาจักร หรืออาศัยข้อยกเว้นสำหรับผู้รับมรดกที่เป็นคู่สมรสหรือทายาทตามที่กฎหมายกำหนด ซึ่งเจ้าพนักงานที่ดินจะพิจารณาเป็นรายกรณี

โดยหลักไม่ใช่ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 897 วรรคสอง กำหนดว่าเมื่อระบุผู้รับประโยชน์ไว้ในกรมธรรม์ จำนวนเงินที่จ่ายตกได้แก่ผู้รับประโยชน์โดยตรง ไม่ตกเป็นกองมรดก เว้นแต่เบี้ยประกันที่ผู้ตายชำระไปซึ่งเจ้าหนี้กองมรดกเรียกคืนได้ แต่หากไม่ได้ระบุผู้รับประโยชน์ เงินสินไหมจะตกเป็นทรัพย์มรดกและแบ่งตามลำดับทายาท

มี พระราชบัญญัติภาษีการรับมรดก พ.ศ. 2558 มีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2559 โดยเก็บจากผู้รับมรดกเฉพาะมูลค่าส่วนที่เกิน 100 ล้านบาทที่ได้รับจากเจ้ามรดกแต่ละราย อัตราภาษี 5% สำหรับบุพการีและผู้สืบสันดาน และ 10% สำหรับผู้รับมรดกรายอื่น ส่วนคู่สมรสของเจ้ามรดกได้รับยกเว้นภาษีทั้งจำนวนตามมาตรา 3

การจดทะเบียนโอนมรดกให้แก่ทายาทโดยธรรมที่เป็นผู้สืบสันดานหรือบุพการีเสียค่าธรรมเนียมในอัตราร้อยละ 0.5 ของราคาประเมินทุนทรัพย์ ส่วนกรณีผู้รับมรดกรายอื่นอัตราอยู่ที่ร้อยละ 2 ของราคาประเมิน โดยการรับมรดกไม่ถือเป็นการขายจึงไม่ต้องเสียภาษีธุรกิจเฉพาะและอากรแสตมป์ อัตราค่าธรรมเนียมอาจเปลี่ยนตามประกาศกระทรวงมหาดไทย ควรตรวจสอบกับสำนักงานที่ดินก่อนวันโอน

ทำได้ตามมาตรา 1608 โดยเจ้ามรดกแสดงเจตนาชัดแจ้งในพินัยกรรม หรือทำเป็นหนังสือมอบไว้แก่พนักงานเจ้าหน้าที่ และมาตรา 1609 อนุญาตให้ถอนการตัดมิให้รับมรดกได้ด้วยวิธีเดียวกัน อีกทางหนึ่งคือทำพินัยกรรมยกทรัพย์ทั้งหมดให้ผู้อื่น ซึ่งมีผลให้ทายาทที่ไม่ได้ระบุไม่ได้รับส่วนแบ่ง เพราะกฎหมายไทยไม่มีระบบส่วนแบ่งบังคับ (forced heirship) เหมือนบางประเทศในยุโรป

ชาวต่างชาติรับมรดกที่ดินในฐานะทายาทโดยธรรมได้ตามประมวลกฎหมายที่ดินมาตรา 93 แต่ต้องได้รับอนุญาตจากรัฐมนตรีซึ่งในทางปฏิบัติแทบไม่มีการอนุญาต ผลคือกรมที่ดินจะให้จำหน่ายที่ดินภายในเวลาที่กำหนดโดยทั่วไปหนึ่งปี หากไม่จำหน่ายอธิบดีมีอำนาจจำหน่ายแทน ทางออกที่วางแผนล่วงหน้าได้คือกำหนดให้ที่ดินตกแก่ทายาทสัญชาติไทย หรือแปลงการถือครองเป็นห้องชุดในโควตาต่างชาติซึ่งรับมรดกและถือครองต่อได้

ภาษีการรับมรดกจัดเก็บจากส่วนที่เกิน 100 ล้านบาทต่อผู้รับหนึ่งราย อัตรา 5% สำหรับบุพการีและผู้สืบสันดาน และ 10% สำหรับผู้รับรายอื่น คู่สมรสโดยชอบด้วยกฎหมายได้รับยกเว้น ทายาทต่างชาติที่มีถิ่นที่อยู่ในไทยหรือรับมรดกทรัพย์สินที่ตั้งอยู่ในไทยอยู่ในข่ายต้องเสียเช่นกัน โดยยื่นแบบ ภ.ม.60 ภายใน 150 วันนับแต่วันได้รับมรดก

ทายาทโดยธรรมมีหกลำดับตามมาตรา 1629 เริ่มจากผู้สืบสันดาน บิดามารดา พี่น้องร่วมบิดามารดา พี่น้องร่วมบิดาหรือมารดาเดียวกัน ปู่ย่าตายาย และลุงป้าน้าอา คู่สมรสเป็นทายาทเสมอและได้ส่วนแบ่งต่างกันตามลำดับที่มีทายาทอยู่ เช่น ถ้ามีผู้สืบสันดานคู่สมรสได้ส่วนเสมือนทายาทคนหนึ่ง ถ้ามีเพียงลำดับสามคู่สมรสได้ครึ่งหนึ่ง และถ้าไม่มีทายาทลำดับหนึ่งถึงหกเลยคู่สมรสได้ทั้งหมด ทั้งนี้ต้องแยกสินสมรสครึ่งหนึ่งออกก่อนคำนวณกองมรดก

มีสิทธิเมื่อเป็นบุตรที่บิดารับรองแล้วตามมาตรา 1627 ซึ่งพิสูจน์ได้จากการจดทะเบียนรับรองบุตร คำพิพากษาว่าเป็นบุตร หรือพฤติการณ์ที่บิดารับรองโดยเปิดเผย เช่น ให้ใช้นามสกุล แจ้งเกิดโดยระบุตนเป็นบิดา ส่งเสียเลี้ยงดูและแนะนำต่อสาธารณะว่าเป็นบุตร ในทางปฏิบัติควรรวบรวมหลักฐานเหล่านี้ตั้งแต่ต้นเพราะศาลจะพิจารณาประกอบกัน และผลตรวจดีเอ็นเอมักเป็นพยานหลักฐานที่มีน้ำหนักสูง

เมื่อไม่มีทายาทโดยธรรมทั้งหกลำดับ ไม่มีคู่สมรส และไม่มีพินัยกรรม ทรัพย์มรดกตกเป็นของแผ่นดินตามมาตรา 1753 ผู้ที่ดูแลผู้ตายมาโดยตลอดแต่ไม่ใช่ทายาทตามกฎหมายจึงไม่มีสิทธิรับโดยอัตโนมัติ กรณีต้องการให้เพื่อน คู่ชีวิตที่ไม่ได้จดทะเบียน หรือมูลนิธิได้รับทรัพย์ จำเป็นต้องทำพินัยกรรมระบุไว้อย่างชัดเจน มิฉะนั้นเจตนาที่แท้จริงจะไม่มีผลทางกฎหมาย

ทายาทที่อยู่ต่างประเทศมอบอำนาจให้ทนายความหรือบุคคลที่ไว้ใจดำเนินการแทนได้ แต่หนังสือมอบอำนาจต้องลงนามหน้าเจ้าหน้าที่กงสุลไทยที่สถานเอกอัครราชทูตหรือสถานกงสุล หรือลงนามหน้าโนตารีของประเทศนั้นแล้วทำนิติกรณ์ตามลำดับ เอกสารเบื้องต้นคือหนังสือเดินทาง หลักฐานความเป็นทายาท เช่น สูติบัตรหรือทะเบียนสมรส และมรณบัตรของผู้ตาย ขั้นตอนคือร่างหนังสือมอบอำนาจตามถ้อยคำที่ศาลและกรมที่ดินยอมรับ ลงนามรับรอง แปลรับรอง แล้วส่งฉบับจริงกลับไทย ข้อควรระวังคือหนังสือมอบอำนาจที่เขียนอำนาจกว้างเกินไปมักถูกศาลหรือนายทะเบียนปฏิเสธ คำแนะนำคือให้ร่างจากทนายที่ทำคดีก่อนส่งไปลงนาม

คู่สมรสต่างชาติมีสิทธิรับมรดกในฐานะทายาทตามกฎหมายหรือตามพินัยกรรม แต่สิทธิถือครองที่ดินยังอยู่ภายใต้ประมวลกฎหมายที่ดิน ซึ่งกำหนดให้คนต่างชาติที่รับมรดกที่ดินต้องจำหน่ายภายในกำหนดที่อธิบดีกรมที่ดินกำหนด โดยทั่วไปคือ 1 ปี เอกสารเบื้องต้นคือมรณบัตร ทะเบียนสมรส โฉนดที่ดิน คำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดก และหนังสือเดินทาง ขั้นตอนคือขอตั้งผู้จัดการมรดก จดทะเบียนรับโอนมรดก แล้วดำเนินการจำหน่ายภายในกำหนด ข้อควรระวังคือห้องชุดตาม พ.ร.บ.อาคารชุด มีเงื่อนไขต่างจากที่ดิน และสิ่งปลูกสร้างแยกจากที่ดินได้ คำแนะนำคือวางโครงสร้างการถือทรัพย์ไว้ล่วงหน้าตั้งแต่ยังมีชีวิต

ตามพระราชบัญญัติภาษีการรับมรดก พ.ศ. 2558 ผู้รับมรดกจากเจ้ามรดกรายเดียวกันที่มีมูลค่าสุทธิเกินเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนดต้องเสียภาษีเฉพาะส่วนที่เกิน โดยคู่สมรสของเจ้ามรดกได้รับยกเว้น เอกสารเบื้องต้นคือมรณบัตร หลักฐานทรัพย์สินที่ได้รับ เช่น โฉนดที่ดิน ทะเบียนหุ้น สมุดบัญชี และเอกสารประเมินมูลค่า ขั้นตอนคือประเมินมูลค่าทรัพย์สินที่ได้รับ ยื่นแบบแสดงรายการภาษีการรับมรดกต่อกรมสรรพากรภายในกำหนดนับจากวันที่ได้รับ แล้วชำระภาษีหรือขอผ่อนชำระ ข้อควรระวังคือทรัพย์สินคนละประเภทใช้ฐานประเมินต่างกัน คำแนะนำคือให้ประเมินมูลค่าพร้อมกับขั้นตอนตั้งผู้จัดการมรดกเพื่อไม่ให้พลาดกำหนดยื่น

ทายาทไม่ต้องรับผิดเกินกว่าทรัพย์มรดกที่ตกทอดถึงตน ตามหลักในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ดังนั้นเจ้าหนี้ไล่เบี้ยได้เฉพาะจากกองมรดก ไม่ใช่จากทรัพย์สินส่วนตัวของทายาท เอกสารเบื้องต้นคือบัญชีทรัพย์สินและหนี้สิน หลักฐานหนี้ เช่น สัญญากู้และหนังสือทวงถาม มรณบัตร และคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดก ขั้นตอนคือจัดทำบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินให้ครบ ชำระหนี้ตามลำดับบุริมสิทธิ แล้วแบ่งส่วนที่เหลือให้ทายาท ข้อควรระวังคือทายาทที่นำทรัพย์มรดกไปใช้ก่อนชำระหนี้อาจต้องรับผิดต่อเจ้าหนี้ คำแนะนำคืออย่าแบ่งทรัพย์ก่อนตรวจหนี้ให้ครบทุกราย