ผู้จัดการมรดก — การยื่นคำร้องต่อศาลและหน้าที่ตามกฎหมาย

ใช้ได้ในหลักการ ศาลไทยรับพิจารณาพินัยกรรมต่างประเทศได้ แต่ต้องแปลและรับรองเอกสารครบถ้วน และต้องพิสูจน์ความสมบูรณ์ตามกฎหมายที่เกี่ยวข้องตามพระราชบัญญัติว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมาย พ.ศ. 2481 ซึ่งทำให้คดีใช้เวลานานและมีค่าใช้จ่ายสูงกว่า ผู้ที่มีทรัพย์สินในไทยจึงนิยมทำพินัยกรรมไทยแยกอีกฉบับสำหรับทรัพย์สินในไทยโดยเฉพาะ

ได้ กฎหมายไทยไม่ได้บังคับให้พินัยกรรมต้องทำเป็นภาษาไทย แต่เมื่อยื่นต่อศาลหรือหน่วยงานราชการต้องมีคำแปลภาษาไทย ในทางปฏิบัติจึงนิยมจัดทำเป็นสองภาษาในเอกสารฉบับเดียวกัน และระบุว่าฉบับภาษาใดใช้บังคับหากข้อความขัดกัน เพื่อลดข้อโต้แย้งในชั้นศาล

มีสิทธิ หากเป็นบุตรที่บิดารับรองแล้วตามมาตรา 1627 ซึ่งอาจเกิดจากการจดทะเบียนรับรองบุตร คำพิพากษาของศาล หรือพฤติการณ์ที่บิดารับรองโดยพฤตินัย เช่น ให้ใช้นามสกุล แจ้งเกิด ส่งเสียเลี้ยงดูอย่างเปิดเผย ส่วนบุตรบุญธรรมที่จดทะเบียนถูกต้องมีสิทธิเช่นเดียวกับบุตรโดยชอบด้วยกฎหมายตามมาตรา 1627 เช่นกัน

เพราะธนาคาร สำนักงานที่ดิน กรมการขนส่งทางบก และนายทะเบียนหุ้น ต้องการคำสั่งศาลเพื่อยืนยันว่าผู้ใดมีอำนาจจัดการทรัพย์สินของผู้ตาย มาตรา 1713 ให้ทายาท ผู้มีส่วนได้เสีย หรือพนักงานอัยการ ยื่นคำร้องต่อศาลได้ แม้มีพินัยกรรมระบุตัวผู้จัดการมรดกไว้แล้ว โดยทั่วไปก็ยังต้องมีคำสั่งศาลตั้งให้เป็นผู้จัดการมรดกก่อนจึงจะดำเนินการกับหน่วยงานได้

ยื่นต่อศาลแพ่งหรือศาลจังหวัดที่เจ้ามรดกมีภูมิลำเนาอยู่ในขณะถึงแก่ความตาย หรือศาลที่ทรัพย์มรดกตั้งอยู่หากเจ้ามรดกไม่มีภูมิลำเนาในไทย เอกสารหลักได้แก่ ใบมรณบัตร ทะเบียนบ้านของผู้ตายและผู้ร้อง ทะเบียนสมรสหรือใบสำคัญการหย่า สูติบัตรของบุตร บัญชีเครือญาติ บัญชีทรัพย์มรดก พินัยกรรม (ถ้ามี) และหนังสือให้ความยินยอมของทายาทคนอื่น

หากทายาททุกคนให้ความยินยอมและเอกสารครบถ้วน โดยทั่วไปศาลจะนัดไต่สวนภายในประมาณ 1–2 เดือนนับจากวันยื่นคำร้อง และเมื่อมีคำสั่งแล้วต้องรอให้คดีถึงที่สุดอีกประมาณ 30 วันก่อนขอคัดถ่ายคำสั่งพร้อมหนังสือรับรองคดีถึงที่สุดไปใช้กับหน่วยงาน ระยะเวลานี้เป็นกรอบทั่วไปเท่านั้น หากมีผู้คัดค้านคดีจะกลายเป็นคดีมีข้อพิพาทและใช้เวลานานกว่ามาก

มาตรา 1719 กำหนดให้ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่จัดการมรดกเพื่อแบ่งปันแก่ทายาทตามกฎหมายหรือพินัยกรรม มาตรา 1728 และ 1729 กำหนดให้เริ่มทำบัญชีทรัพย์มรดกภายใน 15 วันนับแต่ทราบคำสั่งศาล และทำให้เสร็จภายใน 1 เดือน โดยมีพยานอย่างน้อยสองคน หากจัดการโดยทุจริตหรือละเลยหน้าที่ ทายาทร้องขอให้ศาลถอดถอนและเรียกค่าเสียหายได้ตามมาตรา 1727

ได้ หากเข้าเงื่อนไขการถือกรรมสิทธิ์ตามพระราชบัญญัติอาคารชุด พ.ศ. 2522 มาตรา 19 และโควตาต่างชาติของอาคารนั้นยังไม่เกิน 49% ของเนื้อที่ห้องชุดทั้งหมด ในการโอนต้องแสดงหนังสือรับรองอัตราส่วนกรรมสิทธิ์จากนิติบุคคลอาคารชุดต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ที่สำนักงานที่ดิน พร้อมคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดก

โดยทั่วไปได้แก่ หนังสือกรรมสิทธิ์ห้องชุด (อ.ช.2) คำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดกพร้อมหนังสือรับรองคดีถึงที่สุด ใบมรณบัตร บัตรประจำตัวหรือหนังสือเดินทางของผู้จัดการมรดกและทายาท หนังสือรับรองการปลอดหนี้ค่าส่วนกลางจากนิติบุคคลอาคารชุดตามมาตรา 29 และหนังสือรับรองอัตราส่วนกรรมสิทธิ์คนต่างด้าว รายการเอกสารอาจต่างกันตามดุลพินิจของเจ้าพนักงานแต่ละสำนักงาน

ธนาคารจะอายัดบัญชีทันทีที่ทราบการเสียชีวิต และเกือบทุกกรณีจะจ่ายเงินให้เฉพาะผู้จัดการมรดกที่มีคำสั่งศาลเท่านั้น เอกสารที่ใช้โดยทั่วไปคือคำสั่งศาลพร้อมหนังสือรับรองคดีถึงที่สุด ใบมรณบัตร และบัตรประจำตัวของผู้จัดการมรดก การใช้บัตร ATM ของผู้ตายถอนเงินหลังเสียชีวิตเป็นความผิดอาญาและทำให้เกิดความรับผิดต่อทายาทคนอื่นด้วย

ผู้จัดการมรดกต้องแจ้งบริษัทเพื่อแก้ไขสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้นและยื่นบัญชีรายชื่อผู้ถือหุ้น (บอจ.5) ต่อกรมพัฒนาธุรกิจการค้า โดยต้องตรวจข้อบังคับบริษัทว่ามีข้อจำกัดการโอนหุ้นหรือสิทธิซื้อก่อนของผู้ถือหุ้นเดิมหรือไม่ ส่วนหลักทรัพย์ในตลาดหลักทรัพย์ให้ยื่นคำขอโอนผ่านบริษัทหลักทรัพย์และศูนย์รับฝากหลักทรัพย์พร้อมคำสั่งศาล

รถยนต์และรถจักรยานยนต์โอนที่สำนักงานขนส่งจังหวัดหรือกรมการขนส่งทางบก โดยใช้คำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดก ใบมรณบัตร สมุดคู่มือจดทะเบียนรถ และแบบคำขอโอนและรับโอน ส่วนอาวุธปืนต้องดำเนินการต่อนายทะเบียนอาวุธปืนภายใน 30 วันนับแต่เจ้าของเสียชีวิตตามพระราชบัญญัติอาวุธปืนฯ พ.ศ. 2490 มิฉะนั้นอาจมีความผิด

ปัจจุบันต้องผ่านสามขั้นตอน คือ ให้ Notary Public ในประเทศต้นทางรับรอง จากนั้นให้กระทรวงการต่างประเทศของประเทศนั้นหรือสถานเอกอัครราชทูตไทยรับรองต่อ แล้วนำมาแปลเป็นภาษาไทยและยื่นรับรองคำแปลที่กองสัญชาติและนิติกรณ์ กรมการกงสุล ศาลไทยและสำนักงานที่ดินจึงจะรับเอกสารนั้นเป็นพยานหลักฐาน

ประเทศไทยเข้าเป็นภาคีอนุสัญญา Apostille (HCCH 1961) โดยจะมีผลใช้บังคับกับประเทศไทยในวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2570 หลังจากนั้นเอกสารมหาชนจากประเทศภาคีจะใช้ตราประทับ Apostille เพียงขั้นตอนเดียวแทนการรับรองสองชั้น ทำให้เอกสารอย่างใบมรณบัตรหรือคำสั่งศาลต่างประเทศใช้เวลาน้อยลงมาก แต่ยังต้องแปลเป็นภาษาไทยตามที่หน่วยงานผู้รับกำหนดอยู่

ทำหนังสือมอบอำนาจให้ผู้แทนดำเนินการแทนได้ โดยลงนามต่อหน้าเจ้าหน้าที่กงสุลที่สถานเอกอัครราชทูตหรือสถานกงสุลใหญ่ไทย หรือลงนามต่อหน้า Notary Public แล้วนำไปผ่านการรับรองต่อ ทั้งนี้หนังสือให้ความยินยอมของทายาทในคดีตั้งผู้จัดการมรดกก็รับรองด้วยวิธีเดียวกันได้ ส่วนแบบฟอร์มมอบอำนาจสำหรับสำนักงานที่ดินต้องใช้แบบ ท.ด.21 หรือ อ.ช.21 ตามประเภททรัพย์

ใช้เองไม่ได้ ประเทศไทยไม่มีระบบบังคับตามคำพิพากษาของศาลต่างประเทศโดยอัตโนมัติ คำสั่ง Grant of Probate หรือ Letters of Administration จากต่างประเทศจึงใช้ได้เพียงเป็นพยานหลักฐานประกอบคำร้องเท่านั้น ทายาทยังต้องยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกต่อศาลไทยสำหรับทรัพย์สินที่อยู่ในประเทศไทยอยู่ดี

มาตรา 1754 กำหนดว่าคดีมรดกต้องฟ้องภายใน 1 ปีนับแต่เมื่อทายาทรู้หรือควรได้รู้ถึงความตายของเจ้ามรดก และห้ามฟ้องเมื่อพ้น 10 ปีนับแต่วันที่เจ้ามรดกถึงแก่ความตายไม่ว่ากรณีใด ส่วนเจ้าหนี้กองมรดกต้องฟ้องภายใน 1 ปีนับแต่รู้ถึงความตายเช่นกัน ข้อยกเว้นสำคัญคือทายาทที่ครอบครองทรัพย์มรดกอยู่ยังยกอายุความขึ้นต่อสู้กันเองไม่ได้ในบางกรณีตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกา

แนวทางที่ใช้ได้ผลคือทำพินัยกรรมไทยแยกฉบับสำหรับทรัพย์สินในไทยพร้อมระบุขอบเขตให้ชัด จัดทำบัญชีทรัพย์สินและเอกสารสิทธิให้ครบและเก็บสำเนาไว้กับที่ปรึกษากฎหมาย ระบุตัวผู้จัดการมรดกสำรอง ตรวจสอบว่าเอกสารสมรสและสูติบัตรที่ออกในต่างประเทศได้รับการรับรองและแปลไว้ล่วงหน้า และทบทวนพินัยกรรมทุกครั้งที่มีการสมรส หย่า มีบุตร หรือซื้อทรัพย์สินใหม่

ประเทศไทยไม่มีระบบพิสูจน์พินัยกรรมนอกศาล ธนาคารและกรมที่ดินจึงเรียกคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดกก่อนโอนทรัพย์แทบทุกกรณี แม้จะมีพินัยกรรมชัดเจน กระบวนการยื่นคำร้องต่อศาลที่ผู้ตายมีภูมิลำเนาใช้เวลาโดยทั่วไป 45–75 วันสำหรับคดีที่ไม่มีผู้คัดค้าน และหลังศาลมีคำสั่งต้องรอคดีถึงที่สุดอีกประมาณ 30 วันจึงขอคัดคำสั่งพร้อมหนังสือรับรองคดีถึงที่สุดไปใช้ได้

ได้โดยทำหนังสือมอบอำนาจให้ทนายความดำเนินการแทน หากลงนามในต่างประเทศต้องให้โนตารีพับลิกหรือเจ้าหน้าที่สถานเอกอัครราชทูตไทยรับรองลายมือชื่อ แล้วผ่านการรับรองต่อเนื่อง (Apostille สำหรับประเทศภาคีอนุสัญญากรุงเฮก หรือรับรองสถานทูตไทยกรณีไม่ใช่ภาคี) จากนั้นแปลเป็นไทยและรับรองที่กรมการกงสุลก่อนยื่นศาล ในบางกรณีศาลอาจให้ทายาทให้ถ้อยคำผ่านระบบวิดีโอคอนเฟอเรนซ์แทนการเดินทาง

ต้องนำมรณบัตรฉบับจริงไปรับรองในประเทศที่ออกเอกสารก่อน (Apostille หรือรับรองสถานทูตไทย) แล้วแปลเป็นภาษาไทยโดยผู้แปลที่รับผิดชอบคำแปล นำไปรับรองคำแปลที่กองสัญชาติและนิติกรณ์ กรมการกงสุล และหากผู้ตายเป็นคนไทยควรแจ้งตายต่อสถานเอกอัครราชทูตไทยเพื่อออกมรณบัตรไทยและจำหน่ายชื่อออกจากทะเบียนบ้าน ซึ่งจะทำให้ขั้นตอนที่ธนาคารและกรมที่ดินราบรื่นขึ้นมาก

เมื่อธนาคารทราบการเสียชีวิตจะระงับการเคลื่อนไหวบัญชีทันทีเพื่อป้องกันความรับผิด การถอนต้องใช้คำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดกเป็นหลัก บางธนาคารมีระเบียบผ่อนผันให้เบิกค่าจัดการศพในวงเงินจำกัดโดยใช้มรณบัตรและหลักฐานความเป็นทายาท จึงควรวางแผนสภาพคล่องล่วงหน้า เช่น บัญชีร่วมที่มีข้อตกลงชัดเจน หรือกรมธรรม์ประกันชีวิตที่ระบุผู้รับประโยชน์ซึ่งจ่ายได้โดยไม่ต้องผ่านกองมรดก

เงินตามกรมธรรม์ที่ระบุผู้รับประโยชน์ไว้ไม่ตกเป็นทรัพย์มรดก แต่เป็นสิทธิของผู้รับประโยชน์โดยตรง เจ้าหนี้กองมรดกจึงบังคับไม่ได้ ส่วนกองทุนสำรองเลี้ยงชีพและกองทุนบำเหน็จบำนาญจ่ายตามระเบียบกองทุนซึ่งมักให้ระบุผู้รับผลประโยชน์ไว้ล่วงหน้า หากไม่ได้ระบุจะตกเป็นกองมรดกและต้องรอผู้จัดการมรดก การอัปเดตชื่อผู้รับประโยชน์หลังการหย่าหรือสมรสใหม่จึงสำคัญมาก

มีสิทธิเมื่อเป็นบุตรที่บิดารับรองแล้วตามมาตรา 1627 ซึ่งพิสูจน์ได้จากการจดทะเบียนรับรองบุตร คำพิพากษาว่าเป็นบุตร หรือพฤติการณ์ที่บิดารับรองโดยเปิดเผย เช่น ให้ใช้นามสกุล แจ้งเกิดโดยระบุตนเป็นบิดา ส่งเสียเลี้ยงดูและแนะนำต่อสาธารณะว่าเป็นบุตร ในทางปฏิบัติควรรวบรวมหลักฐานเหล่านี้ตั้งแต่ต้นเพราะศาลจะพิจารณาประกอบกัน และผลตรวจดีเอ็นเอมักเป็นพยานหลักฐานที่มีน้ำหนักสูง

ใช้ได้หากทำถูกต้องตามแบบของกฎหมายแห่งสถานที่ทำพินัยกรรมหรือกฎหมายสัญชาติของผู้ทำ ตามพระราชบัญญัติว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมาย พ.ศ. 2481 แต่ในทางปฏิบัติต้องนำไปรับรองในต่างประเทศ แปลเป็นไทย รับรองคำแปลที่กรมการกงสุล และให้ศาลไทยรับฟังในคดีตั้งผู้จัดการมรดก ระยะเวลาจึงยาวกว่าการมีพินัยกรรมฉบับไทยไว้ล่วงหน้ามาก และมีความเสี่ยงเรื่องการตีความถ้อยคำที่แปลไม่ตรงเจตนา

ช่วยได้ในบางกรณีแต่มีข้อควรระวัง การให้โดยเสน่หาระหว่างมีชีวิตทำให้ทรัพย์นั้นไม่อยู่ในกองมรดกจึงไม่ต้องรอคำสั่งศาล แต่มีภาษีการให้ตามประมวลรัษฎากรสำหรับส่วนที่เกินเกณฑ์ยกเว้น และมีค่าธรรมเนียมโอนที่กรมที่ดิน อีกทั้งการให้อาจถูกเพิกถอนได้หากเข้าเงื่อนไขเนรคุณ หรือถูกเจ้าหนี้ฟ้องเพิกถอนการฉ้อฉลหากทำเพื่อหนีหนี้ จึงควรประเมินภาษีและหนี้สินคู่กันก่อนตัดสินใจ

ทายาทรับผิดต่อเจ้าหนี้กองมรดกไม่เกินทรัพย์มรดกที่ตนได้รับตามมาตรา 1601 จึงไม่ต้องนำทรัพย์สินส่วนตัวมาชำระ ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่รวบรวมทรัพย์ ชำระหนี้และภาษีค้างก่อน แล้วจึงแบ่งส่วนที่เหลือ ข้อควรระวังคือเจ้าหนี้ต้องฟ้องคดีภายในหนึ่งปีนับแต่รู้หรือควรได้รู้ถึงความตาย และไม่เกินสิบปีนับแต่วันตาย การรีบทำบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินให้ครบจึงป้องกันข้อพิพาทได้มาก

ภาระจำนองติดไปกับตัวทรัพย์ ทายาทที่รับโอนจึงรับไปพร้อมภาระ ขั้นตอนคือขอคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดก แจ้งธนาคารเพื่อพิจารณาโอนภาระหนี้ให้ทายาทที่มีคุณสมบัติ หรือรีไฟแนนซ์ในชื่อทายาท หรือขายทรัพย์เพื่อไถ่ถอน ระหว่างนี้ควรผ่อนชำระต่อเนื่องเพื่อไม่ให้ผิดนัด เพราะการบังคับจำนองจะทำให้ทายาทเสียโอกาสต่อรองราคาและเสียทรัพย์ในราคาต่ำกว่าตลาด

ควรทำสามอย่างพร้อมกันตั้งแต่สัปดาห์แรก หนึ่งคือรวบรวมมรณบัตรพร้อมชุดรับรองสำหรับใช้ต่างประเทศหลายชุด สองคือให้ทายาททุกคนลงนามหนังสือให้ความยินยอมและหนังสือมอบอำนาจในคราวเดียวขณะยังอยู่พร้อมกัน หรือทยอยรับรองที่โนตารีในประเทศที่ตนอยู่ สามคือขอหนังสือรับรองความสัมพันธ์และเอกสารทะเบียนราษฎรไทยฉบับคัดรับรอง การทำคู่ขนานแบบนี้ย่นเวลาได้ราว 3–5 สัปดาห์เทียบกับการทำทีละขั้น

กำหนดได้และควรกำหนด เพราะศาลให้น้ำหนักกับเจตนาของผู้ทำพินัยกรรมเป็นอันดับแรก ศาลจะไม่ตั้งบุคคลที่ระบุก็ต่อเมื่อบุคคลนั้นขาดคุณสมบัติตามกฎหมาย เช่น เป็นผู้เยาว์ คนไร้ความสามารถ หรือบุคคลล้มละลาย หรือมีเหตุแสดงว่าไม่เหมาะสมอย่างชัดแจ้ง แนะนำให้ระบุผู้จัดการมรดกสำรองไว้อย่างน้อยหนึ่งคนเพื่อกันกรณีผู้ที่ถูกระบุเสียชีวิตก่อนหรือปฏิเสธหน้าที่

ควรทบทวนทุกสามปีและทุกครั้งที่มีเหตุการณ์สำคัญ ได้แก่ สมรส หย่า มีบุตร ซื้อหรือขายอสังหาริมทรัพย์ ย้ายถิ่นที่อยู่ถาวร หรือเปลี่ยนสัญชาติ การเก็บต้นฉบับควรอยู่ที่ปลอดภัยแต่เข้าถึงได้ เช่น สำนักงานทนายความที่มีระบบทะเบียนเอกสาร หรือที่ว่าการอำเภอกรณีพินัยกรรมแบบเอกสารฝ่ายเมือง ไม่แนะนำให้เก็บในตู้นิรภัยธนาคารเพียงแห่งเดียว เพราะการเปิดตู้หลังเจ้าของเสียชีวิตต้องใช้คำสั่งศาลซึ่งย้อนแย้งกับการใช้พินัยกรรม

เหตุที่พบบ่อยคือผู้ทำพินัยกรรมไม่มีสติสัมปชัญญะสมบูรณ์ขณะทำ ถูกข่มขู่หรือใช้กลฉ้อฉล พินัยกรรมทำผิดแบบที่กฎหมายกำหนด หรือพยานมีส่วนได้เสียซึ่งทำให้ข้อกำหนดที่ยกให้พยานนั้นเป็นโมฆะ การฟ้องขอเพิกถอนข้อกำหนดพินัยกรรมโดยทั่วไปต้องทำภายในสามเดือนนับแต่รู้เหตุ และไม่เกินสิบปีนับแต่ผู้ทำพินัยกรรมตาย การถ่ายวิดีโอขณะลงนามและใบรับรองแพทย์ประเมินความสามารถจึงช่วยลดความเสี่ยงถูกคัดค้านได้มาก

ทายาทที่อยู่ต่างประเทศมอบอำนาจให้ทนายความหรือบุคคลที่ไว้ใจดำเนินการแทนได้ แต่หนังสือมอบอำนาจต้องลงนามหน้าเจ้าหน้าที่กงสุลไทยที่สถานเอกอัครราชทูตหรือสถานกงสุล หรือลงนามหน้าโนตารีของประเทศนั้นแล้วทำนิติกรณ์ตามลำดับ เอกสารเบื้องต้นคือหนังสือเดินทาง หลักฐานความเป็นทายาท เช่น สูติบัตรหรือทะเบียนสมรส และมรณบัตรของผู้ตาย ขั้นตอนคือร่างหนังสือมอบอำนาจตามถ้อยคำที่ศาลและกรมที่ดินยอมรับ ลงนามรับรอง แปลรับรอง แล้วส่งฉบับจริงกลับไทย ข้อควรระวังคือหนังสือมอบอำนาจที่เขียนอำนาจกว้างเกินไปมักถูกศาลหรือนายทะเบียนปฏิเสธ คำแนะนำคือให้ร่างจากทนายที่ทำคดีก่อนส่งไปลงนาม

คู่สมรสต่างชาติมีสิทธิรับมรดกในฐานะทายาทตามกฎหมายหรือตามพินัยกรรม แต่สิทธิถือครองที่ดินยังอยู่ภายใต้ประมวลกฎหมายที่ดิน ซึ่งกำหนดให้คนต่างชาติที่รับมรดกที่ดินต้องจำหน่ายภายในกำหนดที่อธิบดีกรมที่ดินกำหนด โดยทั่วไปคือ 1 ปี เอกสารเบื้องต้นคือมรณบัตร ทะเบียนสมรส โฉนดที่ดิน คำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดก และหนังสือเดินทาง ขั้นตอนคือขอตั้งผู้จัดการมรดก จดทะเบียนรับโอนมรดก แล้วดำเนินการจำหน่ายภายในกำหนด ข้อควรระวังคือห้องชุดตาม พ.ร.บ.อาคารชุด มีเงื่อนไขต่างจากที่ดิน และสิ่งปลูกสร้างแยกจากที่ดินได้ คำแนะนำคือวางโครงสร้างการถือทรัพย์ไว้ล่วงหน้าตั้งแต่ยังมีชีวิต

เอกสารเบื้องต้นคือมรณบัตร ทะเบียนบ้านของผู้ตายที่ประทับคำว่าตาย ทะเบียนสมรสหรือทะเบียนหย่า สูติบัตรของบุตร บัญชีทรัพย์สินและหนี้สิน หนังสือให้ความยินยอมของทายาทคนอื่น พินัยกรรมกรณีมี และบัตรประชาชนของผู้ร้อง ขั้นตอนคือรวบรวมเอกสาร ยื่นคำร้องต่อศาลที่ผู้ตายมีภูมิลำเนา ศาลนัดไต่สวน แล้วออกคำสั่งตั้งผู้จัดการมรดก จากนั้นขอคัดคำสั่งพร้อมหนังสือรับรองคดีถึงที่สุดเพื่อไปจดทะเบียน ระยะเวลาโดยทั่วไปหลายเดือนขึ้นกับปริมาณคดีของศาลและความครบถ้วนของเอกสาร ข้อควรระวังคือหากทายาทคนใดไม่ยินยอม ศาลต้องไต่สวนเพิ่มทำให้ยาวขึ้น คำแนะนำคือเจรจากับทายาททุกคนให้จบก่อนยื่นคำร้อง

ธนาคารจะอายัดบัญชีเมื่อทราบว่าเจ้าของบัญชีถึงแก่ความตาย และจะจ่ายเงินให้เฉพาะผู้จัดการมรดกที่มีคำสั่งศาลเท่านั้น เอกสารเบื้องต้นคือคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดกพร้อมหนังสือรับรองคดีถึงที่สุด มรณบัตร บัตรประชาชนของผู้จัดการมรดก และสมุดบัญชีหรือเลขที่บัญชี ขั้นตอนคือยื่นคำสั่งศาลต่อสาขาที่เปิดบัญชีหรือฝ่ายมรดกของธนาคาร ธนาคารตรวจสอบและปิดบัญชี แล้วโอนเงินเข้าบัญชีของกองมรดกหรือจ่ายตามที่ผู้จัดการมรดกกำหนด ข้อควรระวังคือการใช้บัตร ATM ของผู้ตายถอนเงินหลังเสียชีวิตเป็นความเสี่ยงทางกฎหมาย คำแนะนำคือแจ้งธนาคารทันทีและเก็บหลักฐานการแจ้งไว้

ตามพระราชบัญญัติภาษีการรับมรดก พ.ศ. 2558 ผู้รับมรดกจากเจ้ามรดกรายเดียวกันที่มีมูลค่าสุทธิเกินเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนดต้องเสียภาษีเฉพาะส่วนที่เกิน โดยคู่สมรสของเจ้ามรดกได้รับยกเว้น เอกสารเบื้องต้นคือมรณบัตร หลักฐานทรัพย์สินที่ได้รับ เช่น โฉนดที่ดิน ทะเบียนหุ้น สมุดบัญชี และเอกสารประเมินมูลค่า ขั้นตอนคือประเมินมูลค่าทรัพย์สินที่ได้รับ ยื่นแบบแสดงรายการภาษีการรับมรดกต่อกรมสรรพากรภายในกำหนดนับจากวันที่ได้รับ แล้วชำระภาษีหรือขอผ่อนชำระ ข้อควรระวังคือทรัพย์สินคนละประเภทใช้ฐานประเมินต่างกัน คำแนะนำคือให้ประเมินมูลค่าพร้อมกับขั้นตอนตั้งผู้จัดการมรดกเพื่อไม่ให้พลาดกำหนดยื่น

ใช้ได้หากทำถูกต้องตามแบบของกฎหมายแห่งประเทศที่ทำ หรือถูกต้องตามแบบที่กฎหมายไทยกำหนด โดยศาลไทยจะพิจารณาความสมบูรณ์ของแบบและเจตนา แต่ในทางปฏิบัติต้องนำมาแปลและทำนิติกรณ์ก่อนใช้ เอกสารเบื้องต้นคือพินัยกรรมฉบับจริงหรือฉบับรับรองจากศาลต่างประเทศ มรณบัตร คำแปลรับรอง หลักฐานความเป็นทายาท และหลักฐานทรัพย์สินในไทย ขั้นตอนคือรับรองเอกสารในประเทศที่ทำ ทำนิติกรณ์ที่สถานทูตไทยหรือกรมการกงสุล แปลรับรอง แล้วยื่นคำร้องต่อศาลไทยเพื่อตั้งผู้จัดการมรดก ข้อควรระวังคือข้อกำหนดเรื่องอสังหาริมทรัพย์ในไทยอาจขัดกับกฎหมายไทยและใช้บังคับไม่ได้ คำแนะนำคือทำพินัยกรรมฉบับไทยแยกสำหรับทรัพย์สินในไทย

ทายาทไม่ต้องรับผิดเกินกว่าทรัพย์มรดกที่ตกทอดถึงตน ตามหลักในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ดังนั้นเจ้าหนี้ไล่เบี้ยได้เฉพาะจากกองมรดก ไม่ใช่จากทรัพย์สินส่วนตัวของทายาท เอกสารเบื้องต้นคือบัญชีทรัพย์สินและหนี้สิน หลักฐานหนี้ เช่น สัญญากู้และหนังสือทวงถาม มรณบัตร และคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดก ขั้นตอนคือจัดทำบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินให้ครบ ชำระหนี้ตามลำดับบุริมสิทธิ แล้วแบ่งส่วนที่เหลือให้ทายาท ข้อควรระวังคือทายาทที่นำทรัพย์มรดกไปใช้ก่อนชำระหนี้อาจต้องรับผิดต่อเจ้าหนี้ คำแนะนำคืออย่าแบ่งทรัพย์ก่อนตรวจหนี้ให้ครบทุกราย

บุตรมีสิทธิรับมรดกของบิดาเมื่อเป็นบุตรที่บิดารับรองแล้ว ซึ่งพิสูจน์ได้จากการจดทะเบียนรับรองบุตร คำพิพากษาของศาล หรือพฤติการณ์ที่แสดงว่าบิดารับรองโดยเปิดเผย เช่น ให้ใช้นามสกุลและอุปการะเลี้ยงดู ส่วนสิทธิในมรดกของมารดามีอยู่เสมอโดยไม่ต้องพิสูจน์ เอกสารเบื้องต้นคือสูติบัตร ทะเบียนบ้าน หลักฐานการใช้นามสกุล หลักฐานการอุปการะ เช่น หลักฐานการโอนเงินหรือรูปถ่าย และมรณบัตร ขั้นตอนคือรวบรวมพยานหลักฐาน ยื่นคำร้องต่อศาลเพื่อรับรองสถานะเมื่อยังไม่มีการจดทะเบียน แล้วดำเนินการรับมรดก ข้อควรระวังคือคดีลักษณะนี้ใช้เวลาไต่สวน คำแนะนำคือจดทะเบียนรับรองบุตรไว้ตั้งแต่ยังมีชีวิตเพื่อตัดปัญหาทั้งหมด

แนวปฏิบัติที่ลดความเสี่ยงที่สุดคือทำพินัยกรรมแยกตามเขตอำนาจของทรัพย์สิน โดยแต่ละฉบับระบุขอบเขตชัดเจนว่าครอบคลุมทรัพย์สินในประเทศใด และมีข้อความไม่เพิกถอนพินัยกรรมฉบับอื่นที่ทำไว้สำหรับประเทศอื่น เอกสารเบื้องต้นคือรายการทรัพย์สินแยกรายประเทศ เอกสารสิทธิ์ เช่น โฉนดหรือทะเบียนหุ้น หนังสือเดินทาง และข้อมูลผู้รับพันธุกรรม ขั้นตอนคือทำบัญชีทรัพย์สินให้ครบ ปรึกษาที่ปรึกษาในแต่ละประเทศเรื่องแบบของพินัยกรรมและภาษี แล้วลงนามตามแบบที่กฎหมายแต่ละแห่งกำหนด ข้อควรระวังคือถ้อยคำเพิกถอนแบบกว้างในฉบับหนึ่งอาจล้มฉบับอื่นทั้งหมด คำแนะนำคือให้ทีมเราตรวจถ้อยคำเชื่อมกันทุกฉบับก่อนลงนาม

ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่รวบรวมทรัพย์สิน จัดทำบัญชีทรัพย์มรดก ชำระหนี้ และแบ่งทรัพย์ให้ทายาทตามสิทธิ โดยต้องจัดการด้วยความสุจริตและระมัดระวังเสมือนวิญญูชน สิ่งที่ห้ามคือนำทรัพย์มรดกไปใช้ประโยชน์ส่วนตัว ทำนิติกรรมที่ตนมีส่วนได้เสียโดยไม่ได้รับความยินยอม และปิดบังทรัพย์สินจากทายาท เอกสารเบื้องต้นคือคำสั่งศาล บัญชีทรัพย์สิน หลักฐานการชำระหนี้ และเอกสารการโอน ขั้นตอนคือจัดทำบัญชีภายในกำหนดตามกฎหมาย รายงานทายาท แล้วแบ่งทรัพย์ ข้อควรระวังคือทายาทมีสิทธิร้องขอถอนผู้จัดการมรดกและเรียกค่าเสียหาย คำแนะนำคือเก็บเอกสารทุกใบและทำบัญชีให้ทายาทตรวจได้ตลอด

ทำได้เมื่อทายาททุกคนเห็นพ้องและทรัพย์สินไม่ใช่ประเภทที่ต้องมีคำสั่งศาลจึงจะโอนได้ เช่น ทรัพย์สินเคลื่อนที่ที่ไม่มีทะเบียน แต่สำหรับที่ดิน ห้องชุด รถ หุ้น และบัญชีธนาคาร นายทะเบียนและธนาคารมักขอคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดก เอกสารเบื้องต้นคือมรณบัตร หลักฐานความเป็นทายาททุกคน บันทึกข้อตกลงแบ่งมรดกที่ลงนามครบ และหลักฐานทรัพย์สิน ขั้นตอนคือจัดทำบันทึกข้อตกลงให้ชัดเจนว่าใครได้อะไร ลงนามพร้อมพยาน และรับรองลายมือชื่อเมื่อจะนำไปใช้ต่างประเทศ ข้อควรระวังคือข้อตกลงที่ไม่ครอบคลุมหนี้สินมักกลายเป็นข้อพิพาทภายหลัง คำแนะนำคือให้ร่างบันทึกโดยทนายและระบุการจัดการหนี้ไว้ด้วย

เราทำหน้าที่ที่ปรึกษาและผู้ดำเนินการควบกัน เริ่มจากประชุมทำแผนผังทายาทและบัญชีทรัพย์สินทุกประเทศ ตรวจว่าทรัพย์ใดต้องผ่านศาลและทรัพย์ใดโอนได้เลย ร่างคำร้องตั้งผู้จัดการมรดก ยื่นศาลและติดตามนัดไต่สวน ประสานธนาคารและกรมที่ดินหลังได้คำสั่ง จัดทำคำแปลและนิติกรณ์สำหรับทายาทที่อยู่ต่างประเทศ และคำนวณภาษีการรับมรดกพร้อมยื่นแบบ เอกสารเบื้องต้นที่ต้องส่งมาคือมรณบัตร ทะเบียนบ้าน หลักฐานความเป็นทายาท และรายการทรัพย์สินที่ทราบ ข้อควรระวังคือกำหนดเวลาทางภาษีและกำหนดจำหน่ายที่ดินของทายาทต่างชาติเดินไปพร้อมกัน คำแนะนำคือเริ่มปรึกษาเร็วที่สุดหลังการเสียชีวิต