ทะเบียนบ้าน ย้ายเข้า–ย้ายออก และทะเบียนบ้านชาวต่างชาติ

พระราชบัญญัติการทะเบียนราษฎร พ.ศ. 2534 กำหนดให้แจ้งเกิดภายใน 15 วันนับแต่วันเกิด โดยผู้มีหน้าที่แจ้งคือเจ้าบ้านของบ้านที่เด็กเกิด หรือบิดามารดา ถ้าเด็กเกิดในโรงพยาบาลหรือสถานพยาบาล ผู้ดูแลสถานพยาบาลมีหน้าที่ออกหนังสือรับรองการเกิด (ท.ร.1/1) ให้นำไปแจ้งต่อสำนักทะเบียนท้องถิ่นหรือสำนักทะเบียนอำเภอในเขตที่เด็กเกิด

โดยทั่วไปสำนักทะเบียนจะเรียกหนังสือรับรองการเกิดจากสถานพยาบาล บัตรประจำตัวประชาชนของผู้แจ้งและของบิดามารดา ทะเบียนบ้านที่จะเพิ่มชื่อเด็ก และใบสำคัญการสมรสของบิดามารดาถ้ามี หากบิดาเป็นชาวต่างชาติจะเรียกหนังสือเดินทางพร้อมคำแปลที่รับรองแล้ว ควรโทรสอบถามรายการเอกสารกับสำนักทะเบียนที่จะไปยื่นก่อนเดินทาง เพราะบางแห่งขอเอกสารเพิ่ม

กฎหมายกำหนดให้แจ้งตายภายใน 24 ชั่วโมงนับแต่เวลาตายหรือเวลาที่พบศพ โดยแจ้งต่อสำนักทะเบียนท้องที่ที่มีการตาย ถ้าตายในโรงพยาบาล ผู้รับผิดชอบสถานพยาบาลจะออกหนังสือรับรองการตาย (ท.ร.4/1) ให้ญาตินำไปแจ้ง จากนั้นนายทะเบียนจะออกมรณบัตรและจำหน่ายชื่อผู้ตายออกจากทะเบียนบ้าน

การตายที่บ้านต้องแจ้งเจ้าบ้านหรือผู้พบศพต่อสำนักทะเบียนภายใน 24 ชั่วโมง หากเป็นการตายผิดธรรมชาติตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา เช่น อุบัติเหตุ ถูกทำร้าย หรือไม่ปรากฏสาเหตุ พนักงานสอบสวนและแพทย์จะต้องชันสูตรพลิกศพก่อน นายทะเบียนจึงออกมรณบัตรตามผลการชันสูตร

ปกติเมื่อนายทะเบียนออกมรณบัตร ระบบจะจำหน่ายชื่อผู้ตายออกจากทะเบียนบ้านให้ในคราวเดียว แต่ควรขอคัดสำเนาทะเบียนบ้านฉบับใหม่มาเก็บไว้ เพราะธนาคาร สำนักงานที่ดิน และศาลมักเรียกทะเบียนบ้านที่แสดงการจำหน่ายชื่อประกอบมรณบัตร

ท.ร.14 คือทะเบียนบ้านสำหรับผู้มีสัญชาติไทยและคนต่างชาติที่มีถิ่นที่อยู่ถาวรในราชอาณาจักร ส่วน ท.ร.13 หรือที่มักเรียกว่า “เล่มเหลือง” เป็นทะเบียนบ้านสำหรับคนที่ไม่มีสัญชาติไทยซึ่งอยู่ในไทยชั่วคราวหรือยังไม่ได้ถิ่นที่อยู่ถาวร ทั้งสองเล่มใช้เป็นหลักฐานที่อยู่ได้ แต่สิทธิที่ผูกกับเล่มต่างกัน

ขอได้ที่สำนักทะเบียนท้องถิ่นที่บ้านตั้งอยู่ เมื่อมีที่อยู่จริงในเขตนั้นและได้รับความยินยอมจากเจ้าบ้าน เอกสารที่มักเรียกคือหนังสือเดินทางพร้อมวีซ่าที่ยังไม่หมดอายุ คำแปลหนังสือเดินทางที่รับรองแล้ว สัญญาเช่าหรือโฉนด/หนังสือกรรมสิทธิ์ห้องชุด ทะเบียนบ้านของเจ้าบ้าน และพยานบุคคลตามที่นายทะเบียนกำหนด แนวปฏิบัติต่างกันในแต่ละเขต จึงควรสอบถามล่วงหน้า

ในทางปฏิบัติเล่มเหลืองช่วยยืนยันที่อยู่กับธนาคารเมื่อเปิดบัญชี ใช้ประกอบการซื้อและโอนห้องชุดที่สำนักงานที่ดิน การขอใบอนุญาตขับรถกับกรมการขนส่งทางบก และการซื้อรถหรือจดทะเบียนสาธารณูปโภคในชื่อตนเอง แต่ไม่ได้ให้สิทธิอยู่ในประเทศเพิ่มและไม่แทนวีซ่าหรือใบอนุญาตทำงาน

เจ้าบ้านต้องแจ้งย้ายผู้อยู่ในบ้านออกภายใน 15 วันนับแต่วันย้ายออก และแจ้งย้ายเข้าภายใน 15 วันนับแต่วันย้ายเข้า หากไม่แจ้งภายในกำหนดมีโทษปรับ ปัจจุบันหลายสำนักทะเบียนรับแจ้งย้ายปลายทางได้ คือไปแจ้งย้ายเข้าที่สำนักทะเบียนแห่งใหม่โดยไม่ต้องกลับไปแจ้งย้ายออกที่เดิม

ทะเบียนบ้านกลางเป็นทะเบียนที่นายทะเบียนใช้เก็บรายชื่อผู้ที่ไม่มีที่อยู่แน่นอนหรือถูกจำหน่ายชื่อออกจากบ้านเดิม เช่น ย้ายออกแล้วไม่แจ้งย้ายเข้าที่ใหม่เกินกำหนด ผู้ที่ชื่ออยู่ในทะเบียนบ้านกลางมักถูกจำกัดการทำนิติกรรมบางอย่าง จึงควรไปแจ้งย้ายเข้าบ้านที่อยู่จริงโดยเร็ว

ไม่จำเป็น เจ้าบ้านตามทะเบียนราษฎรหมายถึงผู้เป็นหัวหน้าครอบครองบ้านในฐานะเจ้าของ ผู้เช่า หรือผู้ดูแล ส่วนกรรมสิทธิ์พิสูจน์ด้วยโฉนดหรือหนังสือกรรมสิทธิ์ห้องชุดที่สำนักงานที่ดิน การมีชื่อเป็นเจ้าบ้านจึงไม่ทำให้ได้กรรมสิทธิ์ และการเป็นเจ้าของก็ไม่จำเป็นต้องเป็นเจ้าบ้าน

ยื่นที่สำนักทะเบียนอำเภอหรือสำนักทะเบียนท้องถิ่นที่มีชื่ออยู่ในทะเบียนบ้าน ตามพระราชบัญญัติชื่อบุคคล พ.ศ. 2505 นายทะเบียนจะออกหนังสือสำคัญแสดงการเปลี่ยนชื่อตัว (ช.3) หรือการเปลี่ยนชื่อสกุล (ช.5) ซึ่งเป็นหลักฐานที่ต้องใช้เชื่อมโยงชื่อเดิมกับชื่อใหม่ในทุกเอกสารต่อจากนั้น

ควรแก้ไขให้ครบชุด ได้แก่ บัตรประจำตัวประชาชน ทะเบียนบ้าน หนังสือเดินทาง ใบอนุญาตขับรถ บัญชีธนาคาร ทะเบียนรถ กรมธรรม์ประกัน และเอกสารการศึกษา หากมีเอกสารต่างประเทศหรือวีซ่าในชื่อเดิม ต้องเก็บหนังสือสำคัญการเปลี่ยนชื่อพร้อมคำแปลรับรองไว้แสดงคู่กันเสมอ ไม่เช่นนั้นหน่วยงานปลายทางจะถือว่าเป็นคนละบุคคล

นำใบสำคัญการหย่าหรือคำพิพากษาที่ถึงที่สุดไปยื่นต่อสำนักทะเบียนเพื่อขอกลับไปใช้ชื่อสกุลเดิม จากนั้นแก้ทะเบียนบ้าน บัตรประจำตัวประชาชน และหนังสือเดินทาง หากหย่าที่ต่างประเทศ ต้องนำคำพิพากษาหรือทะเบียนหย่าต่างประเทศไปรับรองและบันทึกฐานะแห่งครอบครัวในไทยก่อน

สถานเอกอัครราชทูตและสถานกงสุลใหญ่บางแห่งให้บริการทำบัตรประจำตัวประชาชนสำหรับคนไทยในต่างประเทศ โดยต้องมีชื่ออยู่ในทะเบียนบ้านไทยและข้อมูลชีวมาตรในระบบแล้ว ควรตรวจสอบกับสถานทูตหรือสถานกงสุลที่ท่านอยู่ในเขตอาณาว่าเปิดให้บริการและต้องนัดหมายล่วงหน้าหรือไม่

ไม่เปลี่ยน เลขประจำตัวประชาชน 13 หลักผูกกับตัวบุคคลตลอดชีวิต แม้เปลี่ยนชื่อตัว ชื่อสกุล หรือย้ายทะเบียนบ้านก็ยังเป็นเลขเดิม ด้วยเหตุนี้เลข 13 หลักจึงเป็นตัวเชื่อมที่แม่นยำที่สุดเวลาต้องพิสูจน์ว่าเอกสารชื่อเดิมและชื่อใหม่เป็นของบุคคลเดียวกัน

คนไทยขอหนังสือรับรองสถานภาพสมรสหรือความเป็นโสดได้ที่สำนักทะเบียนอำเภอหรือสำนักทะเบียนท้องถิ่นตามทะเบียนบ้าน ส่วนชาวต่างชาติต้องขอหนังสือรับรองสถานะจากสถานทูตหรือสถานกงสุลของตนในไทย แล้วนำไปแปลและรับรองที่กรมการกงสุลก่อนใช้ยื่นจดทะเบียนสมรสที่อำเภอ

แจ้งเกิดที่สถานเอกอัครราชทูตหรือสถานกงสุลใหญ่ไทยที่มีเขตอาณาครอบคลุมสถานที่เกิด โดยนำสูติบัตรของประเทศนั้นที่รับรองแล้วพร้อมคำแปล หนังสือเดินทางและเอกสารสถานะสมรสของบิดามารดาไปแสดง สถานทูตจะออกสูติบัตรไทยให้ ซึ่งใช้เป็นหลักฐานขอหนังสือเดินทางไทยและเพิ่มชื่อเข้าทะเบียนบ้านต่อไป

นำสูติบัตรไทยที่สถานทูตออกให้ หรือสูติบัตรต่างประเทศที่แปลและรับรองนิติกรณ์เรียบร้อยแล้ว ไปยื่นขอเพิ่มชื่อในทะเบียนบ้านที่สำนักทะเบียนซึ่งบิดามารดามีชื่ออยู่ นายทะเบียนจะกำหนดเลขประจำตัวประชาชน 13 หลักให้เด็ก ซึ่งจำเป็นต่อการเรียน การรักษาพยาบาล และการทำบัตรประชาชนในอนาคต

มีปัญหาแน่นอนเวลายื่นวีซ่า ทำนิติกรรมที่สำนักงานที่ดิน หรือเปิดบัญชีธนาคาร เพราะหน่วยงานจะถือเป็นข้อมูลไม่สอดคล้อง ควรแก้ที่ต้นทางก่อน คือปรับข้อมูลทะเบียนราษฎรให้ถูกต้อง แล้วจึงทำหนังสือเดินทางใหม่ หรือแนบหนังสือสำคัญการเปลี่ยนชื่อพร้อมคำแปลรับรองเพื่ออธิบายความเชื่อมโยง

ได้ ถ้าอยู่ในราชอาณาจักรโดยชอบด้วยกฎหมายและมีที่อยู่เป็นหลักแหล่ง ให้ยื่นคำร้องต่อสำนักทะเบียนท้องถิ่นในเขตที่พักอาศัย พร้อมหนังสือเดินทาง วีซ่าที่ยังไม่หมดอายุ ใบอนุญาตทำงานหรือหลักฐานการอยู่ต่อ สัญญาเช่าหรือหนังสือยินยอมของเจ้าบ้าน และ ทร.38 ก หรือใบรับแจ้ง ตม.30 นายทะเบียนจะเพิ่มชื่อในทะเบียนบ้านสำหรับคนซึ่งไม่มีสัญชาติไทย (ท.ร.13) และออกเลขประจำตัวขึ้นต้นด้วยเลข 6 หรือ 8 ให้ใช้อ้างอิงกับธนาคารและหน่วยงานราชการต่อไป

ท.ร.14 คือทะเบียนบ้านสำหรับผู้มีสัญชาติไทยและผู้ถือใบสำคัญถิ่นที่อยู่ ส่วน ท.ร.13 คือทะเบียนบ้านสำหรับคนซึ่งไม่มีสัญชาติไทยที่อาศัยอยู่ชั่วคราวโดยชอบด้วยกฎหมาย ทั้งสองเล่มใช้ยืนยันที่อยู่ได้เหมือนกันในทางปฏิบัติ แต่ผู้ถือ ท.ร.13 ยังต้องรายงานตัว 90 วันและต่ออายุการอยู่ตามเงื่อนไขวีซ่าตามปกติ

ไม่บังคับ พระราชบัญญัติคำนำหน้านามหญิง พ.ศ. 2551 ให้สิทธิเลือกใช้ นาง หรือ นางสาว ได้ตามความสมัครใจ และพระราชบัญญัติชื่อบุคคลให้เลือกใช้นามสกุลเดิม นามสกุลคู่สมรส หรือใช้ร่วมกันได้ หากเลือกเปลี่ยน ให้แจ้งที่สำนักทะเบียนเพื่อออกใบสำคัญและแก้ไขทะเบียนบ้านกับบัตรประชาชน แล้วจึงแก้ไขหนังสือเดินทางตามลำดับ

โดยทั่วไปใช้ทะเบียนสมรสต่างประเทศที่ผ่านการรับรองจากหน่วยงานของประเทศนั้นและสถานทูตไทย หรือหลังวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2570 ใช้ Apostille แทนได้ พร้อมคำแปลภาษาไทยที่รับรองโดยกรมการกงสุล บัตรประชาชนและทะเบียนบ้านของฝ่ายไทย และหนังสือเดินทางของคู่สมรสต่างชาติ ควรสอบถามสำนักทะเบียนที่จะยื่นล่วงหน้า เพราะบางแห่งขอพยานบุคคลเพิ่ม

แจ้งต่อสถานเอกอัครราชทูตหรือสถานกงสุลใหญ่ไทยในประเทศนั้นเพื่อออกมรณบัตรไทย โดยใช้ใบมรณบัตรท้องถิ่นพร้อมคำแปล จากนั้นนำมรณบัตรไทยไปจำหน่ายชื่อออกจากทะเบียนบ้านที่สำนักทะเบียนในไทย ขั้นตอนนี้จำเป็นก่อนยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกต่อศาล

ผู้ย้ายเข้าสามารถไปแจ้งที่สำนักทะเบียนปลายทางแห่งเดียวได้โดยไม่ต้องกลับไปแจ้งย้ายออกที่ทะเบียนเดิม ใช้บัตรประชาชน ทะเบียนบ้านเล่มที่จะย้ายเข้า และหนังสือยินยอมของเจ้าบ้านพร้อมสำเนาบัตร ระบบจะตัดชื่อออกจากทะเบียนเดิมให้เอง วิธีนี้ช่วยประหยัดเวลาสำหรับผู้ที่ย้ายมาทำงานที่ภูเก็ต

สำนักทะเบียนออกเอกสารเป็นภาษาไทย จึงต้องนำสำเนาที่นายทะเบียนรับรองไปแปลเป็นภาษาอังกฤษและรับรองคำแปลที่กองสัญชาติและนิติกรณ์ กรมการกงสุล บางสำนักทะเบียนออกหนังสือรับรองรายการทะเบียนราษฎรแบบสองภาษาให้ได้ ควรสอบถามที่สำนักทะเบียนท้องที่ก่อนเพื่อลดขั้นตอนการแปล

ใช้เป็นหลักฐานว่าโสด หย่า หรือคู่สมรสเสียชีวิต สำหรับจดทะเบียนสมรสในต่างประเทศหรือยื่นวีซ่าคู่สมรส ขอได้ที่สำนักทะเบียนอำเภอหรือเขตที่มีชื่อในทะเบียนบ้าน แล้วนำไปแปลและรับรองคำแปลก่อนใช้ในต่างประเทศ เอกสารนี้มักถูกกำหนดอายุไม่เกิน 3-6 เดือน

ควรแจ้งเกิดที่สถานเอกอัครราชทูตหรือสถานกงสุลใหญ่ไทยเพื่อออกสูติบัตรไทย แล้วนำไปเพิ่มชื่อในทะเบียนบ้านที่สำนักทะเบียนในประเทศไทย หากใช้สูติบัตรต่างประเทศ ต้องผ่านการรับรองตามระบบของประเทศนั้นและรับรองคำแปลที่กรมการกงสุลก่อนยื่นที่สำนักทะเบียน

แก้ทะเบียนบ้าน บัตรประจำตัวประชาชน หนังสือเดินทาง และแจ้งหน่วยงานที่ถือข้อมูล เช่น ธนาคาร ประกันสังคม และกรมสรรพากร สำหรับการใช้ในต่างประเทศ ให้เก็บหนังสือรับรองการเปลี่ยนชื่อพร้อมคำแปลรับรองไว้เป็นหลักฐานเชื่อมโยงตัวบุคคลในเอกสารชุดเดิม

หากมีชื่อในทะเบียนบ้าน ท.ร.13 ใช้สำเนาที่นายทะเบียนรับรองได้ หากไม่มี ให้ใช้หนังสือรับรองที่อยู่จากสำนักงานตรวจคนเข้าเมืองหรือสถานทูตของตนในไทย ประกอบกับใบแจ้งที่พัก TM30 และสัญญาเช่า ผู้รับคำร้องแต่ละรายกำหนดรูปแบบต่างกัน ควรถามรูปแบบที่ยอมรับก่อนดำเนินการ

แจ้งการตายต่อสถานเอกอัครราชทูตหรือสถานกงสุลใหญ่ไทยเพื่อออกมรณบัตรไทย หรือใช้มรณบัตรต่างประเทศที่รับรองตามระบบของประเทศนั้นแล้วแปลและรับรองคำแปลที่กรมการกงสุล ก่อนยื่นจำหน่ายชื่อออกจากทะเบียนบ้านและใช้ในการจัดการมรดก

อาจถูกผู้รับคำร้องปฏิเสธเพราะยืนยันตัวบุคคลไม่ได้ ทางแก้คือใช้การสะกดตามหนังสือเดินทางในคำแปลทุกฉบับ และแนบเอกสารเชื่อมโยง เช่น หนังสือรับรองการเปลี่ยนชื่อหรือหนังสือรับรองรายการทะเบียนราษฎร เพื่อแสดงว่าเป็นบุคคลเดียวกัน

แนวปฏิบัติคือแจ้งเกิดที่สถานเอกอัครราชทูตหรือสถานกงสุลใหญ่ไทยในประเทศที่เด็กเกิด โดยใช้สูติบัตรท้องถิ่นที่รับรองตามกฎหมายประเทศนั้น หนังสือเดินทางและทะเบียนสมรสของบิดามารดา เมื่อได้สูติบัตรไทยแล้วจึงนำไปเพิ่มชื่อในทะเบียนบ้านที่สำนักทะเบียนในไทยและขอทำหนังสือเดินทางไทยต่อได้

ยื่นคำร้องต่อสำนักทะเบียนเพื่อขอใบแทนหรือขอหนังสือรับรองรายการทะเบียนราษฎรที่นายทะเบียนรับรอง ซึ่งมีรายละเอียดเทียบเท่าและใช้ยื่นต่างประเทศได้เมื่อผ่านการแปลและรับรองคำแปล ควรเตรียมบัตรประจำตัวและหลักฐานความเกี่ยวข้องกับบ้านเลขที่นั้น

โดยทั่วไปต้องมีทะเบียนรับบุตรบุญธรรม คำสั่งหรือหนังสืออนุมัติจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง สูติบัตร และทะเบียนบ้านที่แสดงความสัมพันธ์ จากนั้นแปลและรับรองคำแปล บางประเทศกำหนดขั้นตอนรับรองเพิ่มที่สถานทูตของตนในไทย ควรขอรายการเอกสารเป็นลายลักษณ์อักษรก่อนเริ่ม

โดยทั่วไปขอได้หากยังมีรายการอยู่ในฐานข้อมูลทะเบียนราษฎร โดยยื่นคำร้องพร้อมหลักฐานยืนยันตัวบุคคลและเอกสารเชื่อมโยงชื่อเดิม กรณีที่ถูกจำหน่ายรายการแล้วอาจต้องขอหนังสือรับรองรายการที่จำหน่าย ควรสอบถามสำนักทะเบียนที่เคยมีชื่อเป็นลำดับแรก