สัญญาจ้างและกฎหมายแรงงานไทย

พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 มาตรา 118 กำหนดค่าชดเชยตามอายุงาน ทำงานครบ 120 วันแต่ไม่ครบ 1 ปี ได้ค่าจ้าง 30 วัน ครบ 1 ปีแต่ไม่ครบ 3 ปี ได้ 90 วัน ครบ 3 ปีแต่ไม่ครบ 6 ปี ได้ 180 วัน ครบ 6 ปีแต่ไม่ครบ 10 ปี ได้ 240 วัน ครบ 10 ปีแต่ไม่ครบ 20 ปี ได้ 300 วัน และครบ 20 ปีขึ้นไป ได้ 400 วัน ค่าชดเชยนี้แยกต่างหากจากค่าบอกกล่าวล่วงหน้า

มาตรา 119 ยกเว้นการจ่ายค่าชดเชยในกรณีร้ายแรงที่ระบุไว้ เช่น ทุจริตต่อหน้าที่หรือกระทำความผิดอาญาโดยเจตนาแก่นายจ้าง จงใจทำให้นายจ้างเสียหาย ประมาทเลินเล่อเป็นเหตุให้เสียหายอย่างร้ายแรง ฝ่าฝืนข้อบังคับการทำงานอันชอบด้วยกฎหมายที่นายจ้างได้ตักเตือนเป็นหนังสือแล้ว ละทิ้งหน้าที่สามวันทำงานติดต่อกันโดยไม่มีเหตุอันสมควร หรือได้รับโทษจำคุกตามคำพิพากษาถึงที่สุด นายจ้างต้องระบุเหตุไว้ในหนังสือเลิกจ้าง มิฉะนั้นจะยกเหตุนั้นขึ้นต่อสู้ภายหลังไม่ได้

ได้ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงานคุ้มครองลูกจ้างที่ทำงานในราชอาณาจักรโดยไม่แบ่งสัญชาติ ลูกจ้างต่างชาติจึงมีสิทธิเรื่องค่าจ้างขั้นต่ำ วันหยุด ค่าล่วงเวลา และค่าชดเชยเช่นเดียวกัน อย่างไรก็ดี การทำงานต้องมีใบอนุญาตทำงานที่ถูกต้อง และเมื่อสิ้นสุดการจ้าง นายจ้างมีหน้าที่แจ้งการออกจากงานต่อกรมการจัดหางาน ส่วนสิทธิเรียกร้องค่าชดเชยยังคงอยู่แม้เอกสารการจ้างจะมีปัญหา

คดีแรงงานได้รับยกเว้นค่าฤชาธรรมเนียมตาม พ.ร.บ.จัดตั้งศาลแรงงานและวิธีพิจารณาคดีแรงงาน พ.ศ. 2522 ทำให้ลูกจ้างฟ้องได้โดยไม่ต้องวางค่าขึ้นศาล ศาลแรงงานใช้ระบบไกล่เกลี่ยก่อนเป็นหลัก คดีที่ตกลงกันได้มักจบภายในไม่กี่นัด ส่วนคดีที่ต้องสืบพยานเต็มรูปแบบใช้เวลานานกว่านั้นตามปริมาณคดีของแต่ละศาล อีกช่องทางหนึ่งคือยื่นคำร้องต่อพนักงานตรวจแรงงานในพื้นที่

โดยหลักบริษัทจำกัดเป็นนิติบุคคลแยกต่างหาก แต่กรรมการอาจรับผิดเป็นส่วนตัวได้ในหลายกรณี เช่น กระทำนอกขอบอำนาจตามหนังสือรับรอง ละเมิดหน้าที่ตาม ป.พ.พ. ว่าด้วยตัวแทนและบริษัท ความรับผิดตามกฎหมายภาษีอากรและกฎหมายแรงงานที่กำหนดให้ผู้แทนนิติบุคคลร่วมรับผิด รวมถึงกรณีลงลายมือชื่อค้ำประกันในนามส่วนตัว ก่อนรับตำแหน่งกรรมการควรตรวจอำนาจลงนามและขอบเขตความรับผิดให้ชัดเจน

หลักทั่วไปคือ 10 ปีนับแต่วันที่อาจบังคับสิทธิเรียกร้องได้ แต่มีข้อยกเว้นจำนวนมาก เช่น สิทธิเรียกร้องค่าเสียหายจากละเมิด 1 ปีนับแต่รู้ถึงการละเมิดและรู้ตัวผู้ต้องรับผิด แต่ไม่เกิน 10 ปีนับแต่วันละเมิด สิทธิเรียกร้องของพ่อค้าเรื่องค่าสินค้า 2 ปี และค่าจ้างแรงงานบางประเภท 2 ปี การปล่อยให้ขาดอายุความทำให้ฟ้องบังคับไม่ได้แม้หนี้ยังอยู่ จึงควรตรวจอายุความก่อนเจรจายืดเวลา

ลูกจ้างต่างชาติที่ทำงานถูกกฎหมายได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายคุ้มครองแรงงานเช่นเดียวกับคนไทย รวมถึงค่าชดเชยตามอายุงาน ค่าบอกกล่าวล่วงหน้า และสิทธิเรียกค่าเสียหายจากการเลิกจ้างไม่เป็นธรรมต่อศาลแรงงาน ซึ่งไม่มีค่าขึ้นศาล ข้อควรระวังคือใบอนุญาตทำงานผูกกับนายจ้าง เมื่อสิ้นสภาพการจ้างจะมีกรอบเวลาสำหรับการเปลี่ยนนายจ้างหรือเปลี่ยนสถานะการอยู่ในราชอาณาจักร จึงต้องดำเนินการสองเรื่องคู่กัน

หนังสือเดินทางเป็นเอกสารของรัฐผู้ออกและอยู่ในความครอบครองของเจ้าของเอกสาร การที่นายจ้างหรือเอกชนยึดไว้เพื่อบีบบังคับไม่มีอำนาจตามกฎหมาย ควรทำหนังสือทวงคืนเป็นลายลักษณ์อักษร เก็บหลักฐานการติดต่อ และหากยังไม่คืนให้แจ้งความและแจ้งสถานทูตของตน กรณีเกี่ยวพันกับการบังคับใช้แรงงานยังอาจเข้าข่ายความผิดอาญาที่ร้ายแรงกว่านั้น

ตามพระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม ศาลมีอำนาจปรับลดข้อสัญญาที่ทำให้ฝ่ายหนึ่งได้เปรียบเกินสมควรให้เหลือเพียงเท่าที่เป็นธรรม เช่น เบี้ยปรับที่สูงเกินส่วน การริบเงินมัดจำทั้งหมดโดยไม่คำนึงถึงความเสียหายจริง หรือข้อยกเว้นความรับผิดที่กว้างเกินไป ผู้เช่าหรือลูกจ้างจึงยังมีทางต่อสู้แม้ลงนามไปแล้ว แต่ต้องมีพยานหลักฐานแสดงความเสียหายจริงประกอบการพิจารณาของศาล

โดยทั่วไปมีสิทธิได้รับค่าชดเชยตามอายุงานตามกฎหมายคุ้มครองแรงงาน สินจ้างแทนการบอกกล่าวล่วงหน้าหากไม่ได้แจ้งตามกำหนด และค่าจ้างวันหยุดพักผ่อนประจำปีที่ยังไม่ได้ใช้ เว้นแต่เข้าข้อยกเว้นเช่นทุจริตต่อหน้าที่หรือจงใจทำให้นายจ้างเสียหาย ควรรีบดำเนินการเพราะการเลิกจ้างมีผลต่อใบอนุญาตทำงานและการอยู่ต่อในราชอาณาจักรภายในกรอบเวลาที่จำกัด สามารถยื่นคำร้องต่อพนักงานตรวจแรงงานหรือฟ้องศาลแรงงานได้