อนุญาโตตุลาการและการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท

คู่สัญญากำหนดกฎหมายที่ใช้บังคับต่างประเทศได้ในสัญญาที่มีจุดเกาะเกี่ยวระหว่างประเทศ แต่ต้องไม่ขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน และเมื่อจะบังคับในไทย ผู้ที่อ้างกฎหมายต่างประเทศมีภาระพิสูจน์เนื้อหาของกฎหมายนั้นต่อศาลไทย ในทางปฏิบัติ หากทรัพย์สินและคู่กรณีอยู่ในไทย การเลือกอนุญาโตตุลาการในไทยหรือศาลไทยมักบังคับได้เร็วกว่า

คดีแรงงานได้รับยกเว้นค่าฤชาธรรมเนียมตาม พ.ร.บ.จัดตั้งศาลแรงงานและวิธีพิจารณาคดีแรงงาน พ.ศ. 2522 ทำให้ลูกจ้างฟ้องได้โดยไม่ต้องวางค่าขึ้นศาล ศาลแรงงานใช้ระบบไกล่เกลี่ยก่อนเป็นหลัก คดีที่ตกลงกันได้มักจบภายในไม่กี่นัด ส่วนคดีที่ต้องสืบพยานเต็มรูปแบบใช้เวลานานกว่านั้นตามปริมาณคดีของแต่ละศาล อีกช่องทางหนึ่งคือยื่นคำร้องต่อพนักงานตรวจแรงงานในพื้นที่

มีผล พ.ร.บ.อนุญาโตตุลาการ พ.ศ. 2545 กำหนดว่าเมื่อคู่สัญญาตกลงให้ระงับข้อพิพาทโดยอนุญาโตตุลาการ หากฝ่ายหนึ่งนำคดีไปฟ้องศาล อีกฝ่ายยื่นคำร้องขอให้ศาลจำหน่ายคดีเพื่อไปสู่อนุญาโตตุลาการได้ ข้อสัญญาควรระบุสถาบัน จำนวนอนุญาโตตุลาการ สถานที่ดำเนินกระบวน และภาษาที่ใช้ ให้ครบ มิฉะนั้นจะเสียเวลาโต้แย้งกันเรื่องกระบวนการก่อนเข้าเนื้อหา

ที่ใช้กันมากมีสองแห่ง สถาบันอนุญาโตตุลาการ (THAC) ซึ่งเป็นองค์การมหาชนภายใต้กฎหมายเฉพาะ และสถาบันอนุญาโตตุลาการ (TAI) ในสังกัดสำนักงานศาลยุติธรรม ทั้งสองแห่งมีข้อบังคับ ตารางค่าธรรมเนียม และบัญชีรายชื่ออนุญาโตตุลาการเผยแพร่บนเว็บไซต์ นอกจากนี้คู่สัญญาข้ามชาติยังเลือกสถาบันต่างประเทศได้ แต่ควรคำนึงถึงขั้นตอนการบังคับคำชี้ขาดในไทยด้วย

ได้ ประเทศไทยเป็นภาคีอนุสัญญานิวยอร์กว่าด้วยการยอมรับและบังคับตามคำชี้ขาดอนุญาโตตุลาการต่างประเทศ และรับหลักการดังกล่าวไว้ใน พ.ร.บ.อนุญาโตตุลาการ พ.ศ. 2545 ผู้ชนะต้องยื่นคำร้องต่อศาลที่มีเขตอำนาจภายในสามปีนับแต่วันที่อาจบังคับได้ พร้อมต้นฉบับคำชี้ขาดและสัญญาอนุญาโตตุลาการ และคำแปลภาษาไทยที่รับรองความถูกต้อง ศาลปฏิเสธการบังคับได้เฉพาะเหตุที่กฎหมายกำหนดไว้อย่างจำกัด

พ.ร.บ.การไกล่เกลี่ยข้อพิพาท พ.ศ. 2562 เปิดช่องให้ไกล่เกลี่ยข้อพิพาททางแพ่งและอาญาบางประเภทนอกศาล และศาลยุติธรรมยังมีระบบไกล่เกลี่ยก่อนฟ้องตาม ป.วิ.พ. มาตรา 20 ตรี ข้อดีคือใช้เวลาสั้นกว่า ค่าใช้จ่ายต่ำกว่า และรักษาความสัมพันธ์ทางธุรกิจไว้ได้ ข้อตกลงที่ทำในกระบวนการไกล่เกลี่ยของศาลสามารถขอให้ศาลมีคำพิพากษาตามยอมเพื่อให้บังคับได้เช่นเดียวกับคำพิพากษา

โดยหลักศาลไทยยอมรับข้อตกลงเลือกกฎหมายและข้อตกลงอนุญาโตตุลาการ และไทยเป็นภาคีอนุสัญญานิวยอร์กจึงบังคับตามคำชี้ขาดอนุญาโตตุลาการต่างประเทศได้ผ่านกระบวนการร้องขอต่อศาล อย่างไรก็ตามศาลจะไม่บังคับตามข้อกำหนดที่ขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน และเรื่องที่กฎหมายไทยกำหนดเขตอำนาจไว้เฉพาะ เช่น สิทธิในที่ดิน ยังต้องดำเนินการในไทย

ไม่ได้โดยอัตโนมัติ ประเทศไทยไม่มีกฎหมายรับรองและบังคับตามคำพิพากษาศาลต่างประเทศเป็นการทั่วไป ผู้ชนะคดีจึงต้องนำข้อเท็จจริงมาฟ้องเป็นคดีใหม่ในศาลไทย โดยใช้คำพิพากษาต่างประเทศที่รับรองและแปลถูกต้องเป็นพยานหลักฐานสำคัญ ต่างจากคำชี้ขาดอนุญาโตตุลาการต่างประเทศซึ่งบังคับได้ตามอนุสัญญานิวยอร์ก จุดนี้จึงมีผลต่อการเลือกกลไกระงับข้อพิพาทตั้งแต่ตอนร่างสัญญา

การไกล่เกลี่ยช่วยลดเวลาและค่าใช้จ่ายได้มาก เพราะคดีแพ่งชั้นต้นในไทยมักใช้เวลาหลายเดือนถึงเกินหนึ่งปี และหากอุทธรณ์ฎีกาจะยืดออกไปอีก ข้อตกลงที่ทำในศูนย์ไกล่เกลี่ยของศาลและได้รับการรับรองจะมีผลบังคับได้ ทำให้คู่กรณีได้ผลลัพธ์ที่แน่นอนกว่าการเสี่ยงกับคำพิพากษา สำหรับข้อพิพาทเชิงพาณิชย์ที่ต้องรักษาความสัมพันธ์ทางธุรกิจ วิธีนี้มักเป็นทางเลือกที่คุ้มที่สุด

สัญญาเช่าอสังหาริมทรัพย์เกิน 3 ปีต้องจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ มิฉะนั้นบังคับได้เพียง 3 ปี ส่วนเงินประกันความเสียหายผู้ให้เช่าต้องคืนเมื่อสิ้นสัญญา หักได้เฉพาะความเสียหายที่พิสูจน์ได้จริง ไม่ใช่การเสื่อมสภาพตามปกติ หลักฐานที่ชี้ขาดคดีคือภาพถ่ายวันเข้าและวันออก บันทึกสภาพห้อง และหลักฐานการชำระเงิน ข้อพิพาทมูลค่าไม่สูงมักจบเร็วกว่าด้วยการไกล่เกลี่ยหรือคดีมโนสาเร่

ศาลไทยส่งเสริมการไกล่เกลี่ยทั้งก่อนฟ้องและระหว่างพิจารณาคดี ข้อดีคือประหยัดเวลาและค่าใช้จ่าย รักษาความสัมพันธ์ทางธุรกิจ และผลการไกล่เกลี่ยที่ศาลรับรองมีผลบังคับได้เช่นเดียวกับคำพิพากษาตามยอม สำหรับชาวต่างชาติยังช่วยลดจำนวนครั้งที่ต้องเดินทางมาศาล อย่างไรก็ตามควรให้ทนายตรวจร่างสัญญาประนีประนอมอย่างละเอียด เพราะเมื่อทำแล้วโดยหลักจะยกข้อพิพาทเดิมขึ้นฟ้องใหม่ไม่ได้

โดยหลักไม่ได้ ประเทศไทยไม่มีกฎหมายรับรองและบังคับตามคำพิพากษาของศาลต่างประเทศโดยตรง ผู้ชนะคดีมักต้องฟ้องเป็นคดีใหม่ในศาลไทย โดยใช้คำพิพากษาต่างประเทศเป็นพยานหลักฐานสำคัญ ต่างจากคำชี้ขาดอนุญาโตตุลาการต่างประเทศซึ่งไทยเป็นภาคีอนุสัญญานิวยอร์กและมีกฎหมายรองรับการบังคับตามได้ จึงเป็นเหตุผลที่สัญญาข้ามประเทศจำนวนมากเลือกใช้อนุญาโตตุลาการ

เหมาะในหลายกรณี เพราะคำชี้ขาดบังคับได้ในประเทศภาคีอนุสัญญานิวยอร์กจำนวนมาก กระบวนการเป็นความลับ เลือกภาษาและผู้ชี้ขาดที่เชี่ยวชาญเฉพาะด้านได้ ข้อจำกัดคือค่าใช้จ่ายเริ่มต้นสูงกว่าและการอุทธรณ์ทำได้จำกัดมาก ควรเขียนข้อสัญญาอนุญาโตตุลาการให้ชัดตั้งแต่ต้นว่าใช้สถาบันใด จำนวนผู้ชี้ขาดกี่คน สถานที่ และภาษาที่ใช้ มิฉะนั้นอาจเกิดข้อพิพาทซ้อนเรื่องเขตอำนาจ

เป็นเพียงการประมาณการและต่างกันมากตามประเภทคดี ความซับซ้อน จำนวนพยาน และปริมาณคดีของศาลแต่ละแห่ง คดีแพ่งชั้นต้นทั่วไปมักใช้เวลาประมาณหนึ่งถึงสองปี ชั้นอุทธรณ์และฎีกาอาจใช้เวลาเพิ่มอีกหลายปี คดีมโนสาเร่หรือคดีที่ไกล่เกลี่ยสำเร็จอาจจบภายในไม่กี่เดือน ไม่มีใครรับประกันผลหรือกรอบเวลาที่แน่นอนได้ จึงควรวางแผนทางเลือกเจรจาควบคู่ไปกับการฟ้องคดีเสมอ

สัญญาระหว่างประเทศควรมีข้อกำหนดสองเรื่องแยกกันให้ชัด คือ กฎหมายที่ใช้บังคับ (governing law) และเวทีระงับข้อพิพาท (ศาลไทย ศาลต่างประเทศ หรืออนุญาโตตุลาการ) เอกสารที่ควรมีก่อนร่าง คือ หนังสือรับรองบริษัทของทั้งสองฝ่าย หลักฐานอำนาจลงนาม สำเนาพาสปอร์ต/บัตรของผู้ลงนาม และเงื่อนไขทางการค้าที่ตกลงกันแล้ว ขั้นตอนคือ (1) กำหนดเนื้อหาธุรกิจ (2) เลือกกฎหมายและเวทีข้อพิพาท (3) ร่างฉบับสองภาษาโดยระบุว่าภาษาใดมีผลเหนือกว่า (4) ตรวจอำนาจลงนาม (5) ลงนามและรับรองลายมือชื่อหากปลายทางต้องการ ข้อควรระวังคือ การเลือกศาลต่างประเทศไม่ได้แปลว่าคำพิพากษาจะบังคับในไทยได้ทันที เพราะไทยไม่มีระบบรับรองคำพิพากษาต่างประเทศโดยอัตโนมัติ หลายกรณีการเลือกอนุญาโตตุลาการจึงบังคับได้สะดวกกว่า ทีมเราให้คำปรึกษาเชิงโครงสร้างสัญญาและจัดชุดรับรองเอกสารให้ครบในรอบเดียวได้

การไกล่เกลี่ยใช้เวลาสั้นกว่า ค่าใช้จ่ายต่ำกว่า และรักษาความสัมพันธ์ทางธุรกิจ แต่ผลผูกพันเฉพาะเมื่อทำสัญญาประนีประนอมยอมความ ส่วนการฟ้องศาลให้คำพิพากษาที่บังคับคดีได้แต่ใช้เวลานานกว่าและเปิดเผยต่อสาธารณะมากกว่า ทั้งสองทางสามารถต่อกันได้ เพราะศาลไทยมีระบบไกล่เกลี่ยในศาล และหากตกลงกันได้ ศาลพิพากษาตามยอมซึ่งบังคับคดีได้เช่นเดียวกับคำพิพากษา คำแนะนำเชิงปฏิบัติคือ ถ้าคู่กรณีมีทรัพย์ชัดเจนและยอมรับหนี้ ให้เจรจาก่อนพร้อมทำข้อตกลงเป็นหนังสือ แต่ถ้ามีความเสี่ยงยักย้ายทรัพย์ ควรพิจารณามาตรการชั่วคราวก่อนพิพากษาไปพร้อมกับการฟ้อง

ควรมีข้อสัญญาระบุชัดว่าหากถ้อยคำขัดกันให้ยึดภาษาใด และระบุด้วยว่าใช้กฎหมายของประเทศใดบังคับและใช้ศาลหรืออนุญาโตตุลาการใดระงับข้อพิพาท ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยคือกำหนดให้ภาษาอังกฤษเป็นหลักแต่ต้องยื่นต่อหน่วยงานไทยที่รับเฉพาะภาษาไทย ทำให้ต้องแปลใหม่และเกิดความเสี่ยงเรื่องความไม่ตรงกันของถ้อยคำ ทางที่ปลอดภัยคือจัดทำคำแปลรับรองไปพร้อมกันตั้งแต่วันลงนาม